Over rang, Amalia, recht en institutionele nederigheid

Mijn zoon werd gisteren dertig. We vierden dat voluit in café Troost. Als brussenbroer helpt hij al jaren mee in ons gezin, rondom zijn zwaar gehandicapte zus. Ik had een compilatie gemaakt met ook beelden van hem als zes-jarige achter een mitrailleur op een festival bij een promotiestand van Defensie op het Almeerse Stoomfestival.

We spraken over hoe de wereld nu aanvoelt: onrustig, broos. Het gesprek gleed via het leger – ook hij kan opgeroepen worden – naar prinses Amalia die gisteren korporaal werd, en vanzelf naar mijn eigen tijd in uniform.

Ik was dienstplichtig soldaat, chauffeur bij verbindingen in Harderwijk en de Stoottroepen voor een majoor. Ik volgde twee stevige opleidingen, deed mijn werk zoals gevraagd, maar stelde ook veel vragen. Ik wilde begrijpen hoe leiderschap echt werkt en waar verantwoordelijkheid begint.

Tijdens mijn diensttijd (ik was een-en-twintig) spande ik een rechtszaak aan. Dienstplichtige kostwinners kregen te weinig loon om van rond te komen. Ik had een huurcontract en woonde met mijn vrouw in Amsterdam. Het was noodzaak. De rechter gaf me gelijk; de uitspraak gold voor vele kostwinners. Naar voor de defensiebegroting, maar goed voor ons. Er veranderde iets in het systeem, maar niets in mijn positie.

Bevordering kwam er niet. Geen soldaat eerste klas, geen korporaal. Er kwam geen uitleg. Mijn dienstmaten uiteraard wel. In een hiërarchische organisatie leer je vooral wat niet de bedoeling is.

Gisteren las ik dat prinses Amalia korporaal is geworden. Het nieuws bleef hangen, langer dan verwacht. Om wat het zegt over het systeem zelf. Wie past er vanzelf, en wie wordt ongemakkelijk zodra iets wordt benoemd?

Ik wilde het leger niet van buitenaf bekritiseren, maar van binnenuit serieus nemen. Ik dacht dat loyaliteit ruimte liet voor correctie. Dat bleek naïever dan ik toen besefte.

Achteraf zie ik dat organisaties moeite hebben met twijfel die van binnenuit komt. Ook bij Buitenlandse Zaken en kritische ambtenaren rondom de moordpartijen door het Israëlische leger die plaatshebben in Gaza en andere gebieden. Misschien ligt daar een sleutel: institutionele nederigheid. Het vermogen om te erkennen dat regels niet altijd rechtvaardig uitpakken, dat ervaring van onderop iets toevoegt wat beleid (of politici) van bovenaf nooit helemaal ziet.

Ik heb het uniform allang uitgetrokken. De vragen zijn gebleven. Ze helpen me nog steeds om te kijken waar verantwoordelijkheid werkelijk ligt in het leger, maar ook daarbuiten.