Oprecht bezorgd

Net als een groot deel van de aan het scherm gekleefde Nederlanders vraag ik me minstens één keer per dag af of en hoe we de totale ondergang van de wereld kunnen voorkomen. Want dat die er aan zit te komen is duidelijk, dat weten we al jaren. Al duizenden jaren zelfs, want Jezus was echt niet de eerste die dat voorzag.

Vanochtend las ik daar weer een heldere column over, dit keer van Hans Stegeman, econoom van de Triodos Bank, in Vrij Nederland. “Ik had de mensheid al niet super hoog zitten, maar dat we onze eigen ondergang steeds maar versnellen, had ik niet gedacht.” Ik zat meteen instemmend te knikken, al was ik wel een beetje verbaasd over zijn kennelijk toch te optimistische beeld van de mensheid. Ik bedoel, sinds Adam en Eva, die duizenden en duizenden jaren geleden leefden, weten we dat als je mensen een paradijs geeft ze er een zooitje van maken. Appeltje, eitje. En omdat we allemaal van die twee afstammen zit het gewoon in ons dna. Kijk maar om je heen. Iedereen maakt alles kapot. We worden geboren met de ondergang in ons.

Ik werd echter getroffen door een andere, terloopse constatering in de column, die verder gaat over het negeren van de klimaatcrisis, als hij het heeft over de heropleving van het fascisme. Of zoals hij het noemt “het radicaal- en populistisch-rechtse verhaal”. Mij best. We worden bedreigd door een vijand maar we kunnen er nog steeds geen goede benaming voor verzinnen. Gebeurt vaker. De Tweede Wereldoorlog werd ook niet meteen zo genoemd.

Laat me ter zake komen. Stegeman schrijft: “Dit (populistische, fvj) verhaal is geworteld in oprechte zorgen: angst om iets te verliezen, zoals een baan, een manier van leven, een gevoel van grip. Die angst wordt vervolgens handig door populisten vastgesnoerd aan een heel ander verhaal, waarin migratie en klimaatbeleid één en dezelfde vijand zijn, en waarin klimaatontkenning geruisloos meelift op iets dat met het behoud van een baan of de prijs van een stukje vlees begon. De conclusie: tegen zoiets vaags als klimaatverandering moeten we vooral niets doen.”

Ik las het, nog steeds instemmend knikkend. Het ging er bij mij in als Gods woord in een ouderling, je kent dat wel. Maar ineens sloeg de twijfel toe. Die “oprechte zorgen”, dat hoor je altijd als het fascisme weer wat verder toeneemt. Ho, ho! Niet meteen naar het reactieveld scrollen. Ik wil heus niet zeggen dat ze niet oprecht zijn. Nee, er speelt iets anders.

Laat me een voorbeeld geven. Je gaat met je partner van huis en als je al een eind op weg bent klinkt ineens de vraag ‘Heb je het fornuis wel uitgezet?’ ‘Ja, natuu…’ Hoewel… misschien toch niet. De partner blijft aandringen. ‘Weet je het zeker? Moeten we niet teruggaan? Stel dat er brand komt?’ Geloof me, zulke partners bestaan. De twijfel groeit en daarmee ook de zorgen.

Zijn dat dan ‘oprechte zorgen’? Ik zou ze niet zo noemen omdat die benaming het proces dat er aan vooraf gaat negeert. Je hebt zorgen maar toch vooral omdat ze zijn aangewakkerd.

Fascisten doen dat graag. Dat ziet Stegeman ook. Hij legt uit hoe die zorgen gebruikt worden voor zondebokpolitiek. Toch moet hij de aangewakkerde zorgen “oprecht” noemen. Dat is irrelevant, zorgen zijn vrijwel altijd oprecht. Alleen bij oplichters niet. Onthoud dat. Oprecht is het broertje van terecht. Als je het een zegt, wordt het andere verstaan.

Maar nu rees bij mij de vraag: waarom slaat die angst voor migratie wel aan bij de rechtse kiezers en de zorgen over de klimaatcrisis niet? Het simpelste antwoord is natuurlijk racisme en dat zal best kloppen maar tegelijkertijd zijn er maar heel weinig mensen die echt racist willen zijn.

Een andere verklaring voor het raadsel vind je in de benadering van politici en commentatoren. Heb je ooit een ultrarechtse politicus tegen zijn kiezers horen zeggen dat de zorgen over het klimaat “oprecht” zijn? Nee, natuurlijk niet. Want volgens hen bestaat het klimaatprobleem niet. Dus hoef je je er ook geen zorgen over te maken.

Is er wel een migratieprobleem? Ja, er zijn bijvoorbeeld te weinig opvangplekken. Waar komt dat mede door? Omdat de opvang wordt tegengewerkt. Het probleem wordt door de mensen met “oprechte zorgen” niet opgelost maar groter gemaakt. Vanuit ultrarechtse hoek wordt er precies op die manier naar het klimaat gekeken. De problemen worden volgens hen opgeblazen: alarmisme. Niks geen “oprechte zorgen”.

Daar kun je van alles van vinden maar welke van de twee stromingen is er aan de winnende hand? Wie geloof je als de zorgen van de ene groep voortdurend worden neergezet als 'oprecht' en die van de andere als 'onterecht'? dag in, dag uit.

Ik zou daar natuurlijk nog veel meer over kunnen zeggen maar ik bedenk me net dat ik ben vergeten het fornuis uit te zetten. Of nou ja, misschien.