Oppassen dat we niet van de ene dictatuur in de andere vervallen

In de huidige uiterst moeilijke omstandigheden in Iran, gekenmerkt door moorden, martelingen en wijdverbreide arrestaties, moet het debat over de toekomst van het land niet gaan over het verschil tussen een republiek en een monarchie, maar over de vraag of we democratie of dictatuur willen. Met de dood van Khamenei is het regiem nog agressiever geworden in zijn optreden tegen oppositie.  

Mijn generatie heeft lessen geleerd uit de fouten van de islamitische revolutie van 1979. Nu, onder leiding van Reza Pahlavi, lijkt de geschiedenis zich te herhalen. De enige manier om morgen een stabiele democratie in Iran te bereiken, is door pluralisme te accepteren, politieke partijen vrij te laten opereren, persvrijheid te geven en de stem van het volk te respecteren. Alleen zo kunnen we voorkomen dat ons land opnieuw in handen valt van een absolute macht.

De uitspraak van Antonio Gramsci, "De oude wereld sterft, en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden", wordt vaak geciteerd in contexten van sociale en politieke onrust, transitie en chaos. In dergelijke omstandigheden storten oude systemen in terwijl nieuwe nog niet zijn opgericht, waardoor ruimte ontstaat voor extreme verschijnselen. Democratie is voor mij belangrijker dan het behouden van macht. Democratie begint met de woorden en daden van degenen die zich verzetten tegen autoritair bewind, lang voordat zij aan de macht komen. Vandaag de dag streven veel Iraniërs naar het einde van de Islamitische Republiek. Deze wens is begrijpelijk. De geschiedenis leert ons echter dat wanneer oppositiebewegingen de mentaliteit en methoden overnemen van de regimes waartegen zij strijden, een regimewisseling alleen maar leidt tot een herhaling van eenzelfde dictatuur.

Onlangs is er een verontrustend patroon ontstaan binnen de monarchistische beweging onder leiding van Reza Pahlavi. Nog voordat hij aan de macht is gekomen, heeft hij eigenschappen getoond die iedereen die zich inzet voor democratisch pluralisme zou moeten alarmeren: vrouwonvriendelijke beledigingen, absolutisme en een exclusieve 'met ons of tegen ons'-mentaliteit. Laten we even stilstaan bij het volgende; onder de Pahlavi's werden we geconfronteerd met de 'Schaduw van God' of 'Vader van de Natie', die burgers als hun onderdanen beschouwden. Nu, onder de Islamitische Republiek, worden we geconfronteerd met het systeem van 'Voogdij van de Jurist' dat burgers behandelt als een kudde die de religieuze autoriteit moet gehoorzamen.

Autoritaire systemen hebben altijd verantwoordelijkheid voor het gedrag van hun meest extreme handhavers ontkend. De politieke cultuur in het digitale tijdperk is echter niet abstract – ze is zichtbaar, gearchiveerd en traceerbaar. Wanneer personen die dicht bij een politieke leider staan zich schuldig maken aan systematische verbale vernedering en dit gedrag niet wordt veroordeeld, geeft dat een politieke boodschap af. Een democratische toekomst kan niet worden gebouwd op kunstmatige consensus, emotionele mobilisatie of het monddood maken van afwijkende meningen. Daarvoor zijn instellingen, verantwoordingsplicht en een gezamenlijke inzet nodig om meningsverschillen op te lossen zonder vernedering of bedreiging. Er zijn herhaaldelijk voorbeelden geweest van dictatoriaal en vrijheidsbeperkend gedrag onder aanhangers van Reza Pahlavi, waaronder Reza Pahlavi zelf.

Hieronder licht ik twee van dergelijke voorbeelden toe.

Eerste voorbeeld
Reza Pahlavi verzoekt de Iraniërs: “Geef mij jullie volmacht om uit jullie naam te handelen.” Dit riep hij tijdens de periode van de ‘Woman, Life, Freedom’-beweging. Het is een duidelijk voorbeeld van hoe hiërarchisch hij binnen de politieke verhoudingen denkt en wil handelen. Het toont een relatie tussen subject en redder, of tussen natie en vader. Zijn taal en de vorm van het verzoek hadden een top-downperspectief dat in tegenspraak is met de democratische geest van de ‘Woman, Life, Freedom’-beweging. Daarom zou ik zijn uitspraak als ‘dictatoriaal’ omschrijven.

Tweede voorbeeld
De slogan 'Dood aan de drie corrupte figuren – de geestelijke, de linkse activist en de mujahed', die Yasmin Pahlavi, de vrouw van Reza Pahlavi, twee jaar geleden riep tijdens een demonstratie in Parijs. Deze slogan staat centraal in het uitbannen van afwijkende meningen en geeft uitdrukking aan de logica van autoritarisme. Ook de Islamitische Republiek begon met dezelfde logica van 'ofwel met ons, ofwel met de vijand'. Deze cyclus van politiek geweld laat zien dat dit geen toevallig of individueel patroon is, maar een ideologisch discours. Deze twee ondemocratische voorbeelden binnen de monarchistische beweging bevorderen niets anders dan het uitbannen van afwijkende meningen. Dit patroon weerspiegelt een bekend model waarbij men het exclusieve eigendom van de waarheid opeist en tegengestelde standpunten als verraad bestempelt. Het is juist deze mentaliteit die de democratische aspiraties van het Iraanse volk heeft vernietigd. Het herhalen ervan onder andere symbolen is geen vooruitgang, maar een teken van stagnatie.

Het belangrijkste is niet of iemand de voorkeur geeft aan een monarchie of een republiek, of wie het leiderschap opeist. Wat telt, is bijdragen aan het democratische project. Aanhangers van de monarchie moeten zich deze fundamentele vraag stellen: kan de huidige dominante cultuur van de monarchistische oppositie de basis leggen voor een democratisch Iran?

Laten we even terugblikken op de revolutie van 1979. Aanvankelijk democratisch, werden de slogans van de revolutie geleidelijk aan gereduceerd tot "Dood aan de sjah" en "Lang leve Khomeini". Vandaag vragen monarchisten ons om hetzelfde patroon te herhalen. Tot voor kort werden leuzen als "Dood aan Khamenei" en "Lang leve de sjah" geroepen. Deze hernieuwde polarisatie bevordert niet alleen geen democratische transitie, maar vormt ook een obstakel voor de uitbreiding van de democratie in Iran. Democratie is afhankelijk van het creëren van ruimte voor afwijkende meningen, pluraliteit van opinies en dialoog. Slogans als "Dood aan" en "Lang leve" reduceren complexe sociale kwesties daarentegen tot hun meest oppervlakkige niveau. In plaats van oplossingen te zoeken, reduceren ze politiek tot het verheerlijken of afwijzen van individuen. In een dergelijke sfeer kunnen demagogen emoties aanwakkeren en zichzelf als redders presenteren, waarbij ze hun verantwoordelijkheid voor machtsstructuren, de opbouw van democratische instellingen en burgerrechten ontlopen.

Samenlevingen worden niet van de ene op de andere dag democratisch na de val van een regime. Ze erven de waarden die vóór de val bestonden. Wanneer een oppositiegroep onenigheid als verraad en kritiek als corruptie beschouwt, onthult zij haar eigen kwetsbaarheid in plaats van haar kracht. Een dergelijke beweging heeft de logica van overheersing geïnternaliseerd, ook al spreekt zij de taal van de vrijheid. Tragisch genoeg worden de fouten van zowel het Pahlavi-regime als de Islamitische Republiek herhaald.

De recente toename van lasterlijk, kuddegedrag in de politiek – een teken van opkomend fascisme en de ineenstorting van het democratisch denken – betekent dat eendimensionaal denken en de verheerlijking van één enkel individu de overhand krijgen. Als burgers moeten we weigeren om instrumenten te worden van buitenlandse mogendheden of binnenlands despotisme. Laten we niet vergeten: democratie begint waar het verlangen naar stilte eindigt. Het begint met de bereidheid om samen te leven met politieke tegenstanders. Elke democratische beweging moet haar aanhangers en het volk de kans bieden om democratie te leren kennen en toe te passen in hun sociaal-politieke leven. Democratie is niet alleen een wens, het is een moderne burgerlijke vaardigheid die kan worden aangeleerd.