Oost-Europese toestanden op het Mediapark

In Oost-Europa wordt de ene autocratische regering na de andere opgeruimd omdat de bevolking de corruptie en censuur spuugzat is. Het jongste voorbeeld is Servië waar een volhardende beweging aangevoerd door studenten de autocraat Vucic heeft verslagen. Hij was 14 jaar aan de macht geweest. Net als in andere landen, bijvoorbeeld Polen, Hongarije, slaagde hij daarin met behulp van de publieke omroep die hij volledig onder controle had.

Afgelopen week trok prominent presentator Goran Eror live in de uitzending het boetekleed aan. "De publieke omroep heeft jarenlang nagelaten zijn functies te vervullen. Men heeft gezwegen, een oogje dichtgeknepen, eenzijdige informatie verstrekt en kritiekloos verslag gedaan. De juiste vragen werden niet gesteld – of er werden helemaal geen vragen gesteld – en daarvoor bieden wij onze excuses aan de kijkers aan".

Ik zag het en vroeg me af wanneer we dat in Nederland gaan meemaken.

Wacht, wacht, wacht Van Jole… je wilt toch niet beweren dat de publieke omroep hier net zo is als in Oost-Europa?

Nee, natuurlijk niet. Nederland is geen Oost-Europa. We zijn geen autoritair land. Daarom gaat alles hier anders. We zeggen graag Oost-Europees, daarom gebruik ik die term hier ook, omdat het lekker ver weg klinkt. Maar het komt op hetzelfde neer. Geheel volgens de regels van de Nederlandse praktijk zien we dat niet. Zoals bij veel andere problemen. Decennialang waren we er van overtuigd dat Nederland niet racistisch was. Dat racisme beperkt was tot wat skinheads. Totdat de Zwarte Piet-discussie het masker aftrok. Zo denken we ook graag dat in Nederland mannen en vrouwen gelijk zijn. Dat we in tegenstelling tot veel andere landen, van Pakistan tot Argentinië, nog nooit een vrouwelijke regeringsleider hebben gehad is “puur toeval”. Net als dat de eerste vrouw die serieus kans maakte premier te worden - Sigrid Kaag - gewoon werd weggepest.

Wie denkt dat de Nederlandse publieke omroep aan het Oost-Europese gevaar ontsnapt kan ik aanraden het boek ‘Waarom een gezonde democratie niet zonder journalisten kan’ van BNNVARA-presentator Natasja Gibbs te lezen. De titel doet denken aan een introductieles maatschappijleer en dat alleen al laat zien hoe ernstig de situatie is. Want waarom zou je in een gezonde vrije democratie zo’n boek moeten schrijven?

Wie het leest komt er wel achter waarom dat nodig is: omdat de publieke omroep haar taak voor serieuze informatievoorziening steeds minder goed vervult. Alles wat Natasja beschrijft kan ik beamen. Ik heb respect voor de ingetogen, zorgvuldige wijze waarop ze haar kritiek formuleert. Terwijl de situatie alarmerend is. Zo schrijft ze over hoe zelfcensuur heerst op het Mediapark:

“Dat laatste merk je in de manier waarop bepaalde thema's, gasten of dossiers die met name conservatieve kijkers en politici tegen de haren in zouden strijken uit de weg worden gegaan of op een zodanige manier worden geproduceerd dat ze zo min mogelijk backlash veroorzaken. Deze tendens noemen we zelfcensuur. Redacties zullen niet zo snel toegeven dat ze slachtoffer zijn van een dergelijke tendens. Zelfcensuur is wat dat betreft een sluipmoordenaar. Ik heb het gezien in de vorm van eindredacteuren of andersoortige leidinggevenden die jonge redacteuren en makers ontmoedigen om onderwerpen te pitchen over bijvoorbeeld feminisme, abortus, discriminatie, transgenderrechten of kritiek ten aanzien van de Israëlische regering. Te links, woke, niche of zelfs te gevoelig en gevaarlijk, werd er dan tegen hen gezegd.”

Ik heb zelf wat minder geduld en wil het wat krachtiger formuleren. Het publieke geheim van het Mediapark is dat in Hilversum grote angst heerst voor Den Haag: “Als we niet oppassen komen er nog meer bezuinigingen”. Dat is regelrecht een Oost-Europees scenario. Voor zover de leidinggevenden niet al gewoon uit Den Haag worden gerecruteerd. Zoals de hoofdredacteur van WNL, de door VVD-krant De Telegraaf opgerichte omroep, die voorheen hoofd voorlichting was van de VVD. En niemand protesteert. Ga dat maar eens uitleggen in Hongarije.

De bezuinigingen op de NPO komen ook vooral bij de VVD vandaan. Het begon in 2010 met het eerste PVV-kabinet. Staatssecretaris Halbe - “niemand is nog veilig” - Zijlstra zwoer door te gaan met bezuinigen tot er verandering op het scherm zichtbaar was. In een land als Polen noemen we dat een aanval op de onafhankelijke journalistiek maar dit is Nederland, daar gebeuren dat soort dingen niet. Omroepen werden gedwongen te fuseren met als gevolg dat de VARA, de enige zelfverklaarde linkse omroep in het bestel, opging in BNNVARA. Die fusie pakte in veel opzichten beter uit dan verwacht, maar dat is alleen te danken aan de medewerkers, niet aan de politieke beleidsmakers. Den Haag is ontevreden en heeft inmiddels, onder leiding van de VVD natuurlijk, stappen gezet naar volgende fusies of zoals ze dat in eerste instantie noemen 'samenwerkingen'.

Een nieuwe zware financiële aanval, met enorme schade voor het aanbod, werd uitgevoerd door het tweede PVV-kabinet met de VVD. Het beproefde middel voor het afdwingen van gehoorzaamheid: weer enorme bezuinigingen op de NPO. De autocratieën in Oost-Europa zijn immers het grote voorbeeld voor Wilders. De VVD helpt hem graag zijn illiberale ideaal te realiseren.

Het effect zie je dagelijks op de buis en hoor je op de radio. De niet aflatende stroom aan rechtse politici en opiniemakers dient niet alleen om de resterende kijkers te behagen maar ook politiek Den Haag. De NPO tracht de schade te beperken door te bezweren dat de pluriforme journalistiek 'prio 1' blijft. In de praktijk is de nieuwsvoorziening vrijwel volledig ondergebracht bij de ‘neutrale’ NOS. Over de talkshows hoef ik niks uit te leggen, dat kun je helaas zelf zien. Natuurlijk zijn er nog tal van journalistieke programma’s maar die beheersen niet de nieuwsstroom. Het pluriforme dagelijkse nieuws is zo nagenoeg verdwenen. In braaf Hilversum zetten ze een andere, confronterender, kijk graag weg als ‘activistisch’, een frame dat iedere zinnige discussie smoort.

Er werd na de Tweede Wereldoorlog een wet ingevoerd om dergelijke verderfelijke politieke invloed te voorkomen. Die regelde de heffing van een belasting - kijk- en luistergeld - die rechtstreeks naar de publieke omroep ging. Zo kon de politiek nooit greep krijgen op het aanbod. Een heffing voor goede, onafhankelijke en pluriforme informatie om te voorkomen dat het publiek volledig afhankelijk is van commerciële partijen, die niet zelden ook een politieke agenda hebben. Deze verplichte omroepbijdrage werd afgeschaft door het Paarse kabinet, waar - je raadt het nooit - de VVD deel van uitmaakte.

En zo werd de weg vrijgemaakt om Oost-Europese toestanden Hilversum binnen te laten sijpelen. Als het maar langzaam gaat valt het niemand op. En wie zou er kabaal over moeten maken? De tijd dat het vanzelfsprekend was dat de publieke omroep zich kritisch opstelt tegenover de macht is voorbij. Ik weet dat deze woorden me niet in dank afgenomen worden. Daar hebben ze in Hilversum een speciale methode voor. Ze dreigen niet, ze verklaren je gewoon voor gek of ‘activistisch’, wat ze bijna als hetzelfde beschouwen. Van commerciële zenders hoef je niet direct te verwachten dat die voor de publieke omroep op de bres springen. Krantenuitgeverijen zien de NPO ook niet als noodzaak maar als concurrent.

Gen Z  dus, maar weten die nog wel wat een publieke omroep is? En hoe noodzakelijk die is voor een gezonde democratie? Laat ze om te beginnen het boek van Natasja lezen.

Waarom een gezonde democratie niet zonder journalisten kan; De zeven pijlers van de journalistiek, een gloedvol pleidooi; door Natasja Gibbs. Uitgeverij Meulenhoff. 96 pagina's.