Ongestoorde nachtrust is geen luxe maar noodzaak

co-auteur Peter van Thienen

Op 13 september - de internationale dag tegen nachtvluchten - vonden op diverse plekken in Europa acties plaats voor nachtrust en tegen nachtvluchten. Een ononderbroken nachtrust lijkt vanzelfsprekend. Dat is het voor honderdduizenden Nederlanders echter niet, en evenmin voor nog veel meer Europeanen. Zij worden namelijk tot diep in de nacht geteisterd door laag en luidruchtig overkomende vliegtuigen. De volgende morgen begint hetzelfde vaak alweer heel vroeg, rond 5 uur. Ondanks isolatiemaatregelen storen deze vluchten vele volwassenen en kinderen in hun slaap.

Slaap is geen luxe, maar bittere noodzaak voor gezondheid, welzijn en cognitief functioneren. Zelfs tijdens onze slaap blijft ons brein geluiden uit de omgeving registreren en beoordelen. Elke overvliegende nachtvlucht kan daarom een lichamelijke reactie uitlokken, van een tijdelijke stijging van de bloeddruk en stresshormonen tot een daadwerkelijke ontwaking. Herhaalde verstoringen tasten de slaapkwaliteit aan. Mensen brengen minder tijd door in de diepe slaap en REM-slaap, essentieel voor lichamelijk herstel, emotionele verwerking en geheugenconsolidatie.

Op korte termijn krijgen mensen door slaapverstoring van vliegtuigen last van vermoeidheid, slechter humeur, slaperigheid overdag en slechtere prestaties op school of werk. Op langere termijn kan dit leiden tot chronische aandoeningen zoals obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten, dementie en depressie.

Onderzoek laat zien dat al relatief lage geluidspieken fysiologische reacties kunnen uitlokken zodra zij duidelijk boven het achtergrondgeluid uitkomen. De oplossing is dan ook niet “stillere” vliegtuigen, maar een volledige nachtsluiting. Het beschrijven van  blootstelling aan nachtelijk vliegtuiggeluid met een jaargemiddelde (de zogenaamde Lnight) dat aantallen en pieken wegmiddelt, is om dezelfde reden volledig misplaatst.

De meest recente GGD-monitor laat rond Schiphol hoge percentages ernstige slaapverstoring zien, tot wel tot meer dan 25% van de volwassenen in sommige wijken.

Eerder dit jaar vroegen daarom 17 gemeenten en daarna 20 maatschappelijke organisaties het kabinet om een volledige nachtsluiting van Nederlandse luchthavens tussen 23.00 en 07.00 uur zonder verplaatsing van vluchten naar (de randen van) de dag.

Bij onze zuiderburen speelt dezelfde kwestie. De Belgische Hoge Gezondheidsraad kwam twee jaar geleden tot een duidelijke conclusie: "Slaapverstoring is het belangrijkste nadelige gevolg voor de gezondheid van nachtelijk vliegtuiglawaai.” Zij adviseert een volledige nachtsluiting van de Brusselse luchthaven van 23.00-7.00 zodat mensen hun benodigde slaap kunnen halen.

Het kabinet is niet volledig blind voor deze problematiek en beoogt een nachtsluiting voor Schiphol tussen middernacht en 5 uur. Dit lijkt een flinke stap in de goede richting, maar verreweg de meeste nachtvluchten vinden plaats buiten dit tijdblok. Deze voorgestelde beperkte nachtsluiting is tevens evident onvoldoende voor een gezonde nachtrust van 7 (volwassenen) tot 9 uur (kinderen). Bovendien wordt er in het voorgestelde Luchthavenverkeerbesluit Schiphol nog met geen woord over gerept.

Toch is daar ook vanuit beleidsmatig perspectief extra aanleiding toe. Het RIVM bracht eerder dit jaar nieuwe blootstelling-respons(BR)relaties uit. Deze beschrijven o.a. welk percentage van de bevolking ernstige slaapverstoring ervaart bij een bepaald gemiddeld geluidsniveau. Deze BR- relaties worden gebruikt door het ministerie in rekenmodellen om beleid op te maken. Wat blijkt? Inmiddels ervaren ongeveer twee keer zoveel mensen ernstige slaapverstoring bij een bepaald gemiddeld geluidsniveau als in de relaties uit 2002 die nu voor beleidsvorming worden gebruikt. Bijvoorbeeld bij 45 dB Lden ervaart 24% i.p.v. de tot nu toe in rekenmodellen gebruikte 12% van de volwassen bevolking ernstige slaapverstoring. Dit zou op zichzelf al genoeg aanleiding moeten vormen om de noodzaak van een volledige en brede nachtsluiting opnieuw tegen het licht te houden.

Er zijn natuurlijk bedrijven die hun businessmodel hebben gebouwd op de beschikbaarheid van nachtvluchten. Maar weegt dat beperkte belang zwaarder dan de nachtrust en gezondheid van vele Nederlanders.

Het is aan de politiek om de verstoorde balans te herstellen, met beleid dat past binnen de kaders van de Grondwet, die stelt dat de zorg van de overheid gericht is op de bewoonbaarheid en de volksgezondheid, en binnen het Europees verdrag voor de Rechten van de Mens, dat recht op privé- en gezinsleven inclusief ongestoorde nachtrust beschermt.

Wij roepen de minister en de Kamer daarom met klem op om de oproep van burgers en gemeenten serieus te nemen en zonder reserve om te zetten in beleid. En concreet al in het voorliggende Luchthavenverkeersbesluit Schiphol een afbouw van nachtvluchten op te nemen. Dan is over paar jaar de dag tegen de nachtvluchten hopelijk overbodig.

Femke van Brussel, algemeen bestuurslid Stichting S4R: voor een luchtvaart die ons past
Peter van Thienen, voorzitter bestuur Stichting S4R: voor een luchtvaart die ons past