Nucleaire oorlog tegen Iran?

Op een vraag van journalisten gaf Trump gisteren aan dat Israël “nooit” de atoombom zou gebruiken wanneer het conflict met Iran zou escaleren. Niet alleen negeerde hij zo de aloude Israëlische politiek om niet expliciet aan te geven dat het atoomwapens heeft, ook riep hij de vraag op of hij namens Israël sprak.

De oorlog tussen Israël, de VS en Iran kent vele slachtoffers, lokaal en wereldwijd. Het gebruik van nucleaire wapens zou het aantal slachtoffers in vooral Iran vele malen verhogen. De scenario’s van een kernoorlog zijn voor het moment niet direct waarschijnlijk; wel zijn ze concreter geworden. Meer analisten of “experts” lijken zich erover uit te spreken. Grofweg zijn er drie scenario’s te onderscheiden.

Een eerste scenario is een Amerikaanse nucleaire aanval op ondergronds opgeslagen nucleair materiaal op de twee locaties in Iran waar dat zou liggen: Natanz en Fordow. (Al is het niet helemaal uitgesloten dat Iraanse instanties dit materiaal hebben verplaatst langs diep uitgegraven tunnels). Volgens Amerikaanse legerkringen zijn de conventionele, enorm grote ‘bunker buster’ bommen onvoldoende krachtig om deze installaties volledig te vernietigen.

Adviseurs van Donald Trump verklaarden vorig jaar dat mogelijk alleen een tactisch kernwapen in staat zou zijn om het materiaal in Fordow, dat zeer diep onder de grond ligt, te vernietigen. Tijdens de vorige Israëlisch-Amerikaanse oorlog met Iran, juni vorig jaar, sloot het Witte Huis deze nucleaire optie expliciet niet uit.

De Amerikaanse “escalatie val”
Een tweede scenario is een Amerikaanse escalatory trap. De logica hier is die van wat in de zgn. realistische politieke wetenschap de militaire escalatieladder wordt genoemd; hoe die verder te beklimmen wanneer dat “moet” maar het tegelijk ook steeds riskanter wordt? Wanneer conventionele militaire opties uitgeput raken, blijven alleen grootschalige bombardementen nog over op steeds schaarser of moeilijker bereikbare militaire doelen. En daarnaast: massale aanvallen op burgerdoelen. Dat is de stap naar een nucleaire oorlog.

Iran lijkt bereid om de oorlog langdurig voort te zetten. De gevolgen voor de wereldeconomie worden daarmee steeds groter. Trump kan in een situatie terechtkomen dat hij niet weet hoe het conflict te beëindigen zonder groot gezichtsverlies te lijden. Aangezien hij in hoge mate alleen beslist, is het – zeker gegeven Trumps gevoeligheid voor het soort gezichtsverlies dat hem tot een loser maakt - niet ondenkbaar dat hij kiest voor een uiterste stap op de escalatieladder. Bijvoorbeeld een nucleaire “demonstratie” zoals een kernexplosie in de Iraanse woestijn, met enorme en dramatische gevolgen voor mens en milieu.

De escalerende retoriek kan daarbij een eigen dynamiek krijgen. Trump schreef op sociale media op 10 maart j.l.:
“If Iran stops the flow of oil we will take out easily destroyable targets that will make it virtually impossible for Iran to ever be built back as a Nation again – Death, Fire and Fury will reign upon them – But I hope, and pray that it does not happen!”

De formulering Death, Fire and Fury heeft een duidelijke bijbelse, apocalyptische resonantie. En wat betekent precies “onmogelijk weer op te bouwen als natie”? De Britse opiniemaker Owen Jones van The Guardian merkte hierover op: “Is dit niet gewoon een nucleaire dreiging?” De apocalyptische alles-of-niets retoriek blijkt ook uit wat Trump gisteren zei: “Je kunt het meest gewelddadige en meedogenloze land van de afgelopen 50 jaar [Iran] geen kernwapen laten hebben, want dan is het Midden-Oosten verloren. Israël zal zonder twijfel als eerste verdwijnen.”

Existentieel gevaar
Trumps AI- en crypto-adviseur David Sacks waarschuwde enkele dagen geleden voor de mogelijkheid dat het Israël is die de oorlog zou escaleren door het overwegen van nucleair wapengebruik.

Iran kan op een gegeven moment de meest geavanceerde raketten inzetten die het tot nu toe niet heeft gebruikt, terwijl Israël tegelijk door zijn voorraad dure defensieve wapens heen raakt. Israël ontkent dat laatste consequent, maar dit kan onderdeel zijn van de propaganda-oorlog. Er zijn berichten dat Israël een paar dagen geleden de VS in haast heeft verzocht om extra antiraketsystemen. In zijn video toont Owen Jones gesprekken met Lawrence Wilkerson, eerder chief of staff van Colin Powell bij de regering-Bush, en de oorlogsexpert Douglas Macgregor, die beiden Netanyahu zeer wel in staat zien het tactische nucleaire wapen te gebruiken.

Mocht de VS zich uit de oorlog terugtrekken, dan kan Israël dit framen als dat het zich in een existentieel gevaarlijke situatie bevindt. Zoals Gaza, maar nu ook Libanon en Teheran laten zien, zijn er in de Israëlische regering nauwelijks remmingen tegen grootschalig of zelfs genocidaal wapengebruik tegen burgerbevolking.

Globale trends
Op de achtergrond spelen een aantal gevaarlijke globale trends die nucleaire escalatie denkbaar maken:

Er zijn op het moment aanzienlijk minder gezaghebbende normatieve “vangrails” tegen kernwapendreiging en –gebruik, zoals de Verenigde Naties, het internationaal recht of no first use-verklaringen. Illustratief is het gemak waarmee nieuwe START-onderhandelingen tussen de VS en Rusland over beperking van nucleaire arsenalen feitelijk zijn ‘vergeten’ door Trump en Putin.

Daarnaast wordt het nucleaire traject ideologisch geplaveid door bijbels exceptionalisme en end times thinking, dat onder meer in technologiekringen aan populariteit wint. Hierboven noemde ik al Trumps apocalyptiek. In het kader van een Kruisvaarder-achtige heilige oorlog, waarin religie wordt ingezet om geweld te legitimeren, zijn compromissen onmogelijk en worden alle middelen geoorloofd. Grote, schijnbaar verheven verhalen verdringen daarbij de aandacht voor wat een nucleaire oorlog betekent voor gewone mensen – zeker wanneer die mensen zijn gedehumaniseerd of als duivels uitgebeeld. Het Midden-Oosten is traditioneel de plek van eindtijd-fantasieen.

Ten slotte is er het gevaarlijke element van war play in de huidige westerse tech cultuur. Denk aan Trumps opmerking een paar dagen geleden over het bombarderen van Kharg-eiland in de Golf “just for fun”, of aan de video die het Pentagon aan het begin van de oorlog verspreidde, met een mengeling van fantasy-achtige game-esthetiek en historische oorlogsscènes. Apocalyptische oorlog wordt lichtvoetig verbeeld. Daarbij wordt ingespeeld op het feit dat huidige generaties geen directe ervaring hebben met het enorme menselijke leed dat het gebruik van nucleaire wapens veroorzaakt.