Nu de NPO langzaam wordt gewurgd, wordt het tijd voor plan B

Van Nijmegen komt de victorie. Onder andere

Een hoogtepunt van de televisie tijdens oud en nieuw is het nieuwjaarsconcert van het Nederlands Blazers Ensemble. Dat wordt altijd een groot festijn van onverwachte muziek en gebrek aan eerbied voor wat in de heilige hallen van het Concertgebouw gebruikelijk is. Ook krijgen talentvolle tienercomponisten kans met het orkest hun eigen werk uit te voeren. Het was altijd een fantastisch en vrolijk begin van het nieuwe jaar.

Was.

Dit Nieuwjaarsconcert is wegbezuinigd als zoveel waardevolle programma’s op de Nederlandse publieke omroep. Zo is het nog steeds wennen dat om twaalf uur in de middag de stem van Natasja Gibbs niet meer klinkt

De publieke omroep wordt al een jaar of vijftien geconfronteerd met tegenwind uit Den Haag. Rechtse partijen hebben een pest aan de pluriformiteit van de programma’s. Ze noemen dat “links”. Ze willen er paal en perk aan stellen. Dat gebeurt met allerlei drogredenen zoals de onzinnige stelling dat verenigingen van luisteraars niet meer van deze tijd zijn terwijl ze nog steeds honderdduizenden leden hebben. Of je dat je amusement beter aan de commerciëlen kunt overlaten. Men komt dan tot vervelens toe met Boer zoekt vrouw aankakken. Wie dat nog doet, verdient het meer dan meneer en mevrouw Maduro door Trumps elitesoldaten te worden ontvoerd.

Een tweede manier om de unieke publieke omroep van Nederland onderuit te halen is omroepen te dwingen tot fusies die ze zelf niet willen. Een andere is het geven van grote macht aan zendercoördinatoren. En ten slotte is er de botte bezuiniging.

Deze combinatie werkt vanuit rechts oogpunt steeds beter. Dat komt mede omdat de NPO zich tegenover de politiek gedraagt als Rutte tegenover Trump. Met slijmen en mee lullen. De rechtse oud-politici die vaste gast zijn bij de talkshows, zijn nauwelijks meer te tellen met Henk Kamp, Halbe Zijlstra en Annemarie Jorritsma als de meest opvallende dwaallichten. De door De Telegraaf opgerichte VVD gezinde omroep WNL speelt een groeiende rol ondanks het beperkte ledental van 63.000. De VPRO alleen al heeft er veel meer dan driehonderdduizend.

Deze volgzaamheid zal niet helpen. Rechts toont geen genade. Ze zal niet rusten tot de publieke omroep is teruggebracht tot irrelevante schim is van wat ze ooit was.

Voor mensen die geloven in kwaliteit en het experiment, die een afkeer hebben van de middelmaat en vlees noch vis programmering, wordt het dan ook tijd de knopen te tellen. Behoudt de afkalvende publieke omroep voor hen nog wel haar betekenis. Wordt het geen tijd voor een plan B als alternatief voor de Verkockelmanniseerde NPO?

We beseffen het niet maar de kern van plan B heeft zijn netwerk al lang tot heel Nederland uitgebreid. Dat zijn de filmhuizen. Zij kunnen de knooppunten vormen van een nieuw en gedecentraliseerd publiek bestel dat geen boodschap hoeft te hebben aan hinderlijke politici.

Het Nederlands Blazers Ensemble néémt het niet dat het Nieuwjaarsconcert door de omroep is wegbezuinigd. Het zal nog wel eens zien wat er gebeurt. En volgend jaar zal het zeker op de beeldschermen te zien zijn, aldus Jan van Poppel, de inleider van het concert.

Vers twee is of er dan nog een rol moet zijn voor de NPO. Via Youtube kun je haast alle huizen van Nederland bereiken. Het is technisch een fluitje van een cent om het concert in alle filmhuizen van Nederland zichtbaar te maken.

Vorig jaar verscheen in Nijmegen een inspirerend boek Gewoon Goeie Films, 50, 100 & 25 jaar film-avantgarde in Nijmegen. Auteur André Stufkens beschrijft daarin de bij wijlen enerverende geschiedenis van Lux, klein begonnen maar nu met zeven zalen het grootste filmhuis van Europa. Hij beperkt zich niet tot deze bioscoop alleen maar schetst de ontwikkelingen in een veel bredere context.

Wij lezen hoe in 1927 al een Filmliga werd opgericht om kwaliteitsfilms naar Nederland te halen die de commerciële exploitanten niet durfden of wilden voorkomen. Die opende een eigen theater, De Uitkijk in Amsterdam. Later kwamen er in Nederland meer van zulke alternatieve bioscopen. Het Nijmeegse Lux staat op de schouders van deze vooroorlogse pioniers, onder wie Nijmegenaar Joris Ivens, die zich ontwikkelde tot een wereldberoemd cineast. Het hoort thuis in de familie van filmhuizen, waarvan de meesten ergens in de jaren zestig en zeventig zijn opgericht door opstandige jongeren die net als de generatie van de Filmliga geen genoegen namen met de keuze van de commerciële bioscoopconcerns. Het begon meestal in parochiezaaltjes en buurtcentra.

In november 1975 verschenen Wilfried Uitterhoeve en Ad Spijkers, twee prominente activisten uit de links scene in Nijmegen bij de notaris om daar de juridische grondslag te leggen voor een filmhuis. Ad (broer van uitgever Mai) Spijkers hield zich vooral bezig met allerlei hulpprojecten voor Vietnam. Hem stond een politiek filmhuis voor ogen. Hij slaagde er weldra in Jane Fonda naar Nijmegen te krijgen. Deze wereldberoemde filmster was een fel tegenstander van de Amerikaanse interventie in Vietnam

André Stufkens beschrijft hoe het prille filmhuis op steviger voeten kwam te staan en de ene na de andere tegenslag overleefde. Dat had niet alleen met doorzettingsvermogen te maken maar ook met een goed oog voor de veranderende geest in de stad. Het Nijmeegse filmhuis hechtte steeds meer waarde aan de artistieke kwaliteit van films. Het ging om het gedurfde, het avantgardistische, het ongewone, niet per se om het artistieke: gewoon goeie films. Ad Spijkers had intussen letterlijk grote afstand genomen van zijn geesteskind. Hij werkte in Afrika en Azië voor de FAO, de landbouworganisatie van de Verenigde Naties.

André Stufkens heeft – althans wanneer hij aan het schrijven is – een zacht gemoed. Hij toont veel genade voor protagonisten rond het Nijmeegse filmhuis die zakelijke fouten maakten of een te groot talent bezaten voor ruzie maken. Of voor het tegen elkaar opzetten van mensen. In dat soort gevallen onderstreept hij steeds de goede kanten van de betrokkenen. Dat maakt Gewoon Goeie Films tot een uitermate leerzaam en actueel boek. Als je het gelezen hebt, weet je welke rode vlaggen je wanneer in je organisatie kunt verwachten. En ook dat je in je team altijd een gedreven boekhouder nodig heeft zonder wie een financiële ondergang zelden vermijden is. De aanwezigheid van zulk administratief talent was essentieel voor de uitgroei van het Filmhuisje tot een grote bioscoop met zeven zalen.

Ook – tenminste dat geldt voor mij – toont Stufkens’ boek welke richting Lux in de toekomst op moet gaan. Het kan niet anders of Lux wordt een multimediabedrijf en, dat niet alleen films vertoont maar ook programma´s maakt voor op het internet en de sociale media. Met podcasts en livestreams.

Dat geldt niet alleen voor Lux maar net zo goed voor alle filmhuizen in Nederland. Hun toekomst is alleen verzekerd als zij het fysieke ontmoetingscentrum worden waar publiek en contentmakers elkaar tegenkomen. Zo is het oorspronkelijke filmhuis de kern van een multimediacomplex dat zijn publiek overal vindt: achter computers, voor TV schermen, met oortjes in op de iPhone.

Van Nijmegen begint de victorie. Het zal een zaak van lange adem zijn, vol tegenslagen en onverwachte hinderpalen maar die zijn, zo leert de geschiedenis van Lux te overkomen. Van Nijmegen begint de victorie.

Dat is Plan B. En niemand zal dan ooit het Nieuwjaarsconcert van het Nederlands Blazers Ensemble moeten missen.

Gewoon goeie Films. 50, 100 & 25 jaar film avant-garde in Nijmegen. Nijmegen 2025. Van Tilt ISBN 9789460045189. Prijs: €20.

Bekijk het laatste nieuwjaarsconcert van het Nederlands Blazers Ensemble.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu; censuur in de EU?