Nu Trumps Amerika onbetrouwbaar blijkt snakt Europa naar een trots, idealistisch en kosmopolitisch eigen verhaal

Een vriend van me - sinoloog, kosmopoliet als de pest en woonachtig in Spanish Harlem te New York - krijgt tijdens debatten regelmatig een retorische vraag voor de voeten geworpen. Een conservatieve Eurocentrist of een Amerikaanse cultuurrelativist vraagt hem dan of de liberale democratie niet simpelweg bij 'het Westen' hoort, en niet bij 'de Rest'. Zijn antwoord is steevast een advies: "Als u de volgende keer in Peking, Kinshasa of Teheran bent, stel die vraag dan niet aan een plaatselijk topdiplomaat of minister, maar aan uw taxichauffeur. U zult merken dat het verlangen naar liberale democratie geen Westers copyright kent."

Ik ben het roerend met hem eens. Maar de liberale democratie - en het wereldwijde verlangen ernaar - staat vandaag de dag zwaarder onder druk dan ooit. Uitgerekend vanuit het bolwerk dat sinds de Tweede Wereldoorlog gold als het vlaggenschip van die democratie: het Witte Huis.

Met de terugkeer van Donald Trump is het tijdperk van het neofascisme in Amerika definitief aangebroken. Hoelang dit gaat duren en hoe krachtig de weerstand zal zijn van de Amerikaanse instituties en het sociale weefsel, moet nog blijken. Vooralsnog staat Europa als fakkeldrager van de liberale democratie er alleen voor - on its own, om het in goed Nederlands te zeggen.

Politiek denken en handelen is de kunst van het durven zien van kansen in het tijdperk waarin je leeft. Ik zie dat deze donkere dagen ook zwanger zijn van een hoopvolle horizon. De rampzalige gevolgen van een populist in het Witte Huis, met in zijn kielzog reactionaire denkers als J.D. Vance en miljardairs als Peter Thiel, schudden de wereld wakker. In Amerika zelf kan de economische en sociale schade het gesprek over democratische waarden verdiepen en louteren - zoals de Amerikaanse Burgeroorlog en March on Washington dat ooit eerder deden.

Dichter bij huis dwingt de turbulente relatie met de populisten aan de overkant van de Atlantische Oceaan ons tot een gezondere, volwassen verhouding met Amerika. Het daagt Europa uit om een eigen geopolitiek perspectief te ontwikkelen op de rest van de wereld, in plaats van braaf de Amerikaanse logica te volgen. Het geeft de broodnodige verdieping en versnelling aan de Europese eenwording.

Hoe het liberale Amerika uit deze beproeving komt, ligt amper in onze handen. Al helpt het dat leiders als de Spaanse premier Sánchez opstaan tegen de rigide populisten in Washington. Wat we wél volledig in eigen hand hebben, is hoe we van deze bekoelde relatie een kans maken. Het is de gelegenheid om ons als continentaal blok te versterken: niet alleen door onze onderlinge verbindingen operationeel te bestendigen, maar ook door onze gedeelde idealen van een krachtigere brandstof te voorzien.

We mogen weer trots zijn op de menselijke waardigheid die onze liberale democratieën, onze rechtsstaten en onze verzorgingsstaten waarborgen. De vruchten van de liberale democratie zijn heden ten dage nergens zo zoet als hier, op ons continent.

Dat bewijzen de beelden van de duizenden gelukzoekers uit het Zuiden die de oversteek wagen - en met zoeken naar geluk is in mijn vocabulaire niets mis. Het bewijst ook die andere gelukzoekers, die de afgelopen tijd nauwelijks in beeld zijn geweest maar net zo goed naar Europa trekken: de Amerikanen zelf. Vooral sinds de tweede inauguratie van Trump neemt die beweging in razendsnel tempo toe. In een stad als Valencia is het aantal Amerikaanse inwoners in minder dan een jaar tijd met 60 procent gestegen.

De motieven van deze verschillende immigranten lopen uiteen, maar de Europese paraplu die hen samenbrengt is overal dezelfde: Europa is sterk-sociaal én liberaal. Als oud-politiek vluchteling ben ik niet naïef. Ik leef niet in een roze bubbel en ken de bittere kanten van Europa; ik heb de uitsluiting, discriminatie en stigmatisering ook hier aan den lijve ondervonden. Maar ik ken ook de ongekende kracht van onze Europese instituties. Ze zijn als geen ander in staat om burgers de jure te beschermen tegen elkaar, tegen het juk van de meerderheid en tegen de staat zelf. Een langdurig bewind van liberale democratie heeft van het uitsluiten van minderheden ook cultureel de facto een taboe gemaakt. Dat zijn naoorlogse verworvenheden die materiële integriteit, gewetensvrijheid en de ruimte om je politiek te organiseren garanderen.

De opkomst van het neofascisme in Amerika moet ons wakker schudden uit de gedachte dat deze waarden vanzelfsprekend zijn. De vraag is wat we na deze ontwaking doen. Welke emotie laten we onze drijfveer worden: angst of hoop?

Vooralsnog worden we vanuit de meeste Europese hoofdsteden gestuurd door opkomende populistisch-reactionaire politici die oogsten via de angstreflex van de burger. Of door gevestigde technocraten die er gemakzuchtig van uitgaan dat de burger per definitie bang is voor de nieuwe, zelfstandige koers die Europa moet varen. Het is de vraag welke van deze twee groepen de meeste schade berokkent aan ons vermogen om in kansen te denken.

Wat Europa in deze tijd het meest dringend nodig heeft, zijn hoopvolle, idealistische stemmen. Stemmen die ons helpen los te breken uit de toxische dynamiek met 'Daddy America' en die een alternatief bieden voor het fantasiearme, onzalige 'Fort Europa'-denken.

Bovenal hebben we kosmopolitische stemmen nodig die durven in te gaan tegen het doemdenken van ondergangsfilosofen en onheilsprofeten die de Europese democratie als een bedreigde soort afschilderen. Europa snakt naar een trots, idealistisch en kosmopolitisch verhaal.

De ingrediënten liggen voor het oprapen. Europa is anno nu het kloppend hart van het kosmopolitische ideaal. Vraag het maar aan de taxichauffeur in Peking, Teheran of Kinshasa.