‘No Good Men’ overtuigt niet als komisch-feministische film

Een blik op de film ‘No Good Men’

Op vrijdag 25 september ging ik naar de theaterzaal in Almere Haven om de film No Good Men, ‘Er bestaat geen goede man’, van Shahrbanoo Sadat te zien. Het was de tweede Perzischtalige film die ik in Nederland zag. Vorig jaar had ik de film A Song for Sima van Roya Sadat gezien op het festival in Assen.

De film ‘Er bestaat geen goede man’ is naar mijn mening een ambitieuze film. Hij opende het 76ste Berlinale-festival en lijkt ook in Nederland goed te zijn ontvangen. De meeste kranten in dit land hebben er een recensie of introductie over geschreven.

De hoofdrolspelers van de film, Naru (Shahrbanoo Sadat) en Qudrat (Anwar Hashemi), zijn collega’s en speelpartners van de regisseur. Het verhaal speelt zich af in de maanden voor de val van Kabul in 2021. Naro is een vrouw die in scheiding ligt van haar ontrouwe en luie echtgenoot en zelf cameravrouw is bij het bekende mediakanaal Kabul News. Qudrat is een populaire en bekende journalist van diezelfde omroep.

Er wordt gezegd dat het scenario deels is gebaseerd op de omvangrijke, ongepubliceerde autobiografie van de regisseur zelf. In de eerste delen van de film brengt ze het idee ‘bestaat er wel een goede man of niet?’ ter sprake met haar vriendinnen tijdens een onderonsje in een vrouwelijke sfeer. Dit idee dat er geen goede man bestaat, leek empirisch. Naro vertelt haar vriendin die uit Amerika is gekomen en een vrije vrouw is, en haar andere vriendin die een hoofddoek draagt, dat ze op basis van haar observaties van haar vader, broer en luie, ontrouwe echtgenoot tot de conclusie is gekomen dat een goede man echt niet bestaat. De toeschouwer vermoedt dat Sadat met deze radicale en rechttoe-rechtaan vraag – er bestaat geen goede man – dit idee in de loop van de film laag voor laag zou openbreken en van een rauwe, journalistieke ervaring naar een meer artistiek en filosofisch niveau zou tillen.

Het Zwitserse zakmes
Het lijkt erop dat Sadats oorspronkelijke idee was om de eerste komisch-feministische film met een romantische ondertoon in Afghanistan te maken, maar de politieke realiteit en de neiging om van genre te wisselen maken de film geleidelijk tot een Zwitsers zakmes. Een Zwitsers zakmes is vanwege zijn multifunctionaliteit – het speelt tegelijk de rol van schaar, pincet, zaag enzovoort – eigenlijk in geen enkele rol briljant; het doet het werk, maar slapjes en zonder leven. De film ‘Er bestaat geen goede man’ slaagt er met zijn mix van de val van Afghanistan en de overwinning van de Taliban, romantiek, feminisme en komedie evenmin in om de belangrijkste knopen van het verhaal goed open te maken, en de ideeën en vragen komen evenmin tot echte rijpheid of fundamentele ontwikkeling. Met oppervlakkige en vluchtige dialogen krijgt hij de kans niet om diep te gaan.

Naro is op basis van persoonlijke ervaring tot de overtuiging gekomen dat er geen goede man bestaat. Ze zegt dit luid en vol zelfvertrouwen tegen haar vriendinnen, en op Valentijnsdag vraagt ze op straat aan een aantal vrouwen of hun mannen hun ooit hebben gezegd dat ze van hen houden. Het antwoord is nee. Wanneer haar vriendinnen bezwaar maken tegen het idee dat er geen goede man bestaat – dat een goede vader of broer misschien wel bestaat – houdt ze vol: en een goede echtgenoot dan? Ze reduceert de man tot de rol van echtgenoot. Alsof Naro’s nieuwsgierigheid en zoektocht niet gericht is op het vinden van een nieuwe, gelaagde waarheid, maar op het bevestigen van haar eigen overtuiging met uiteenlopende voorbeelden.

Vervolgens zou men verwachten dat de regisseur de man geleidelijk zou elimineren en bij het fenomeen van het patriarchaat zou uitkomen, bij de mannelijke orde waarin vrouwen én mannen op verschillende manieren gevangen en slachtoffer zijn. Maar Sadat doet dat niet. Om haar overtuiging te bewijzen dat er geen goede man bestaat, haalt ze zwakke en verzonnen voorbeelden aan. De interviews met vrouwen zijn luchtig en geven hun geen leven of diepgang waardoor ze geloofwaardig zouden worden.

De cactusmetafoor
Naro heeft vrijwel de hele film door een defensieve en opstandige houding. Alsof ze in haar hoofd een cactusachtig beeld van mannen heeft; een stekelige metafoor. Maar uiteindelijk ontzegt ze hem de mogelijkheid om in paars te bloeien niet helemaal, al is het in de vorm van een getekend mannelijk geslachtsdeel. Ze probeert radicaal de samenleving te hervormen; ze valt de beveiliging, collega’s, haar man en geïnterviewden lastig. Wanneer ze erin slaagt de regels van een restaurant te doorbreken, zegt ze trots tegen Qudrat: “Zie je, we hebben het hervormd” omdat ze eigenlijk in het familie- en donkere gedeelte hadden moeten gaan zitten en brood eten, maar Naro weigert.

Bij de kennismaking met Qudrat (Anwar Hashemi) lijkt het erop dat Naro, wanneer ze een goede man vindt, beiden verandert, maar de situatie is wankel. Qudrat gaat geloven dat een vrouw net als een man buitengewoon werk buitenhuis kan doen. Naro voelt dat er wél een goede man bestaat en hoe fijn zo’n man is. Ze blijft gevangen in het idee van de goede en de slechte man. Maar intussen belandt ze ook in een subtiele tegenstrijdigheid. Ze verafschuwt haar man omdat hij haar bedrogen heeft en lui is, is van hem gescheiden en wil van hem scheiden. Maar voor de voogdij over haar driejarige zoontje Liam is ze bang. Tegelijk raakt ze betrokken bij een getrouwde man die meerdere kinderen heeft en misschien twintig jaar ouder is. Hoe kun je die knoop ontwarren: dat de ene ontrouwe man genotvol is en de andere verafschuwd wordt? Naro neemt enigszins afstand van Qudrat wanneer ze merkt dat hij tijdens hun plezier en vermaak de telefoontjes van zijn vrouw niet heeft beantwoord. Een van de kritieken van feministen op Forough Farrokhzad is nog altijd dat ze verliefd en gek werd op Ebrahim Golestan, verliefd op een getrouwde man. Maar Naro geniet van deze relatie; ze gaan samen naar restaurants, rijden door de stad en luisteren naar muziek. Dit oude, blijvende lied van de Tadzjiekse Tajeddin Mohieddin, in de in Duitsland nagebouwde steegjes van Kabul, is het hoogtepunt van hun warmte, met een rustig en zoet ritme:

Een lach, o bloem, van jouw lachende lippen is het offer waard
O knop, jouw mond onder je tanden is het offer waard

Sadat, zowel als regisseur als actrice, beweert dat een vrouw voor haar geluk geen man nodig heeft. Dat heeft ze ook in interviews gezegd en in de film lijkt ze die houding te hebben. Haar woorden zijn een radicale feministische verklaring die alleen wordt uitgesproken, maar in de praktijk wordt de kwestie complexer. De liefde tussen Naro en Qudrat is zowel antifeministisch als anti-traditioneel patriarchaal. In feite is ze dapper. Maar deze spanning is vermengd met slapheid en angstvalligheid en blijft oppervlakkig. De camera staart niet zo intens naar verlangen, ontrouw en liefde in lichaam en ziel van de mens als nodig zou zijn. Menselijke relaties zijn soms zo complex en tegenstrijdig dat elke morele oordeel moeilijk wordt, maar Naro, die empirisch is en geïrriteerd door de samenleving en haar mannen, zegt uit koppigheid tegen Qudrat: “Jij bent ook zo een als de rest van de mannen.” Maar ze is daar niet zeker van en blijft steeds bij hem terugkomen. Ze gaat echter geen serieus gesprek aan.

In de film van Mohsen Makhmalbaf, Sex and Philosophy, hebben we gezien hoe hij het oppervlak en de valkuil van meervoudige en gelijktijdige relaties overstijgt om te laten zien dat eeuwige liefde een mythe is en de moderne mens alleen korte, vluchtige momenten van verliefdheid ervaart. Het creëren van een moment dat geen vragen of nadenken over eeuwige liefde nodig heeft. Maar Sadat brengt de toeschouwer in haar film niet verder dan het idee van de goede of slechte man; ze creëert geen scène waarin gender wordt geëlimineerd en we zien hoe het taalkundige, culturele en historische systeem de figuur van de man openbaart en vormgeeft. Totdat de identiteit van de man onthuld wordt: of die vast en essentieel is, of vloeibaar en contextgebonden. Zoals Simone de Beauvoir zei: “Men wordt niet als vrouw geboren, maar de samenleving maakt haar tot vrouw.” De patriarchale samenleving maakt het mogelijk dat een rol genaamd ‘man’ wortel schiet. Deze rol van de onderdrukkende, autoritaire en repressieve man kan ook van gender worden ontdaan; door de man te elimineren en de onderdrukkende structuur naar voren te brengen. Dat is precies wat de Franse regisseur Céline Sciamma doet in Portrait of a Lady on Fire: ze schuift het mannelijke geslacht opzij en benadrukt de codes en patronen die de vrouw ondergeschikt en in het nauw brengen. Sciamma elimineert bewust de man en creëert een soort openheid en filmische ruimte voor het vrouwelijke wezen. Zo’n benadering breekt niet alle potten over de man heen en laat ruimte voor de structuur om zichzelf te tonen; in die structuurgerichte openheid kun je ook vrouwen betrappen die de rol van ‘onderdrukkende man’ spelen, of kun je de schuld van luiheid en lichtzinnigheid van een vrouwelijk personage niet zomaar op de structuur afschuiven.

Komedie zonder lach
In de hele film, die 103 minuten duurt, heb ik niet gelachen. Wanneer in het onderonsje de vriendin van Naro die uit Amerika is gekomen een cadeau meebrengt voor het goede nieuws van de scheiding van haar vriendin van de ontrouwe en schurkachtige man, is het cadeau een dildo (een mannelijk geslachtsdeel). Je zou het ook de cactus kunnen noemen. Een soort onzichtbare reductie en spot van de man tot zijn geslachtsdeel. Naro lacht hardop, is op een bepaalde manier enthousiast. Ze zet hem aan en bij het zien ervan lachen alle drie, maar haar vriendin met hoofddoek wil hem niet aanraken. Misschien lijkt deze scène humoristisch en voldoende overdreven voor de Afghaanse samenleving, maar hij was vooral lachwekkend voor Naro zelf. Persoonlijk lachte ik een beetje om de dans van de chef van de nieuwsafdeling van Kabul News (Yasin Negah), die de rol speelt van een conservatieve en corrupte manager, omdat ik Negah persoonlijk ken en zijn dans in de film me deed denken aan echte herinneringen aan Kabul en een glimlach op mijn gezicht bracht.

Elke keer dat de toeschouwer het harde gezicht van Samir, Naro’s man, ziet, lijken de scènes een beetje onrijp. De levenloze dialogen van Qudrat, die zegt “ik hou van je” en star “vergeef me” en “het is goed gekomen”, klinken zo flauw en krachteloos dat er een gevoel van kunstmatigheid ontstaat. Misschien is hun meest memorabele dialoog, wanneer Naro vraagt naar Qudrats huwelijk en gezin, deze: “De helft van de mannen in Afghanistan is getrouwd met de dochter van een tante of oom.” De reconstructie van Kabul in Duitsland is ook niet erg geslaagd, omdat de gebouwen duidelijk niet veel op Kabul lijken. Maar wat enigszins overdreven is, is het toevoegen van nieuwsbeelden en echte scènes die de sfeer journalistiek en licht maken. De harde en politiebeelden die in elk deel de politie als een corrupte macht laten zien. De slechte politie krijgt weinig kans om zich te verbeteren of te transformeren.

Sadat voegt bewust en opzettelijk de momenten van de val van Kabul toe aan de film. De tragische slotscène scheidt de toeschouwer volledig van de romantische komedie. Een einde dat lijkt te zijn gemaakt om de aandacht van het Berlinale-festival te trekken, anders draagt het niets bij aan het oorspronkelijke idee van het verhaal, maar verwijdert het zich er juist van. Met haar intelligentie en opstandigheid, zowel als regisseur als actrice, heeft Sadat met een langgerekte en zoete kus tussen Naro en Qudrat bij het afscheid bij de deur van het vliegveld misschien een zeldzame en memorabele kus in de Afghaanse cinema gecreëerd en geprobeerd de scène te redden van pure tragedie en politieke ondergang. Voor de jury van het Berlinale was het bevredigend en belangrijk om aandacht te besteden aan Afghanistan; het zien van het verhaal en het lot van de Afghaanse vrouw bij de opening van het festival had een noodzakelijke en betekenisvolle politieke boodschap, ook al was het met een middelmatige film die door de mix van verschillende genres niet verder komt dan een doorsnee film.