
Vandaag en morgen (donderdag 19 oktober) komen Donald Trump, Vladimir Poetin en Xi Jinping in de Chinese miljoenenstad Shenzhen bijeen voor een historische ontmoeting. Nog nooit eerder spraken de leiders van de Verenigde Staten, Rusland en China tegelijkertijd met elkaar. Wordt Shenzhen een nieuw Jalta, het historische treffen tussen Churchill, Roosevelt en Stalin in 1945? Het begin van een nieuwe verstandhouding tussen de drie grootmachten?
In de badplaats en kuuroord Jalta op de Krim kwamen in februari 1945 de drie overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog bijeen: de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de Sovjet-Unie. Zij maakten afspraken over de naoorlogse wereldorde en verdeelden Europa grotendeels in een westelijke en een oostelijke invloedssfeer.
De machtsverhoudingen waren ongelijk. Stalins legers hadden Oost- en Midden-Europa veroverd en de Sovjet-Unie had veruit de grootste tol van de oorlog betaald. In Stalingrad alleen al sneuvelden meer Russen dan Amerikanen gedurende de hele oorlog. Stalin zat aan tafel als de feitelijke overwinnaar. Roosevelt was ernstig ziek en zou enkele maanden later overlijden. Churchill vertegenwoordigde een Verenigd Koninkrijk dat door de oorlog vrijwel geruïneerd was. Er was één gemeenschappelijke vijand: het bijna verslagen Duitsland. En er was één belangrijke opdracht: afspraken over de verdeling van Europa.
Het optimisme na Jalta bleek een illusie. Stalin lapte de afspraken over vrije verkiezingen aan zijn laars en breidde de Sovjetinvloed in Oost-Europa verder uit. Daarmee werd de kiem gelegd voor de Koude Oorlog.
De term ‘een nieuw Jalta’ verwijst naar de mogelijkheid dat de drie grootste machtsblokken onderling afspraken maken over de toekomstige wereldorde. Wereldordes houden doorgaans enkele decennia stand. De orde na de Eerste Wereldoorlog duurde ongeveer twintig jaar, die na de Tweede Wereldoorlog vier decennia en die na de Koude Oorlog ongeveer drie. We bevinden ons opnieuw in een overgangsfase.
In het uiterste scenario dreigt een wereld waarin grootmachten elkaars invloedssferen erkennen: Trump Groenland, Poetin Oekraïne en Xi Taiwan. Nog verder doorgedacht zouden de Amerikanen aanspraak kunnen maken op Canada, de Russen op de voormalige Sovjetrepublieken en China op delen van de Oost- en Zuid-Chinese Zee. Alle drie de leiders kunnen daarbij historische aanspraken als rechtvaardiging aanvoeren.
Maar de verschillen tussen de drie leiders zijn groot. Xi Jinping wil China als wereldmacht versterken en de economische relatie met de Verenigde Staten stabiliseren, zonder Rusland als strategische partner te verliezen. China heeft belang bij een Rusland dat economisch en geopolitiek afhankelijk blijft van Peking. Een te grote Russische overwinning of een toenadering tussen Moskou en Washington kan die verhouding veranderen.
Trump streeft vooral naar concrete resultaten op het gebied van handel, veiligheid en het beëindigen van de oorlog in Oekraïne. En naar een fotomoment met de andere leiders na de voor hem zo rampzalig verlopen tussentijdse verkiezingen.
Poetin wil internationale erkenning, verlichting van de westerse sancties en een voor Rusland gunstige uitkomst van die oorlog. Ook wil Moskou de Europese veiligheidsstructuur ter discussie stellen. Rusland streeft naar een terugkeer van invloedssferen, waarbij de NAVO zich uit Oost-Europa zou moeten terugtrekken en Moskou weer invloed krijgt over landen in de regio, van de Baltische staten tot Polen en Oekraïne.
Buitenspel
De belangrijkste overeenkomst met Jalta is dat Europa opnieuw buitenspel staat. Terwijl de Europese Unie een economische grootmacht is, ontbreekt het aan politieke eensgezindheid en een gezamenlijke diplomatieke strategie. Europese leiders kunnen het niet eens worden over wie Europa moet vertegenwoordigen bij onderhandelingen over Oekraïne: voorzitter António Costa van de Europese Raad, buitenlandchef Kaja Kallas of een delegatie van verschillende landen.
Europa kan zich niet veroorloven af te wachten wat de drie leiders in China bekokstoven. In een wereld waarin machtspolitiek weer de boventoon voert, moet Europa zijn economische macht als drukmiddel durven inzetten en zijn diplomatieke invloed bundelen. Ook het taboe op rechtstreeks overleg met Poetin moet ter discussie worden gesteld. Om een Duitse oud-generaal te parafraseren: beter een foute vrede dan een uitzichtloze oorlog.
Wat Europa nodig heeft, is één onderhandelaar met een duidelijk mandaat. Want dat is de les van Jalta: wie niet aan tafel zit wordt zelf onderwerp van onderhandelingen.
Meer over:
opinie, donald trump, vladimir poetin, xi jinping, geopolitiek, wereldorde, jalta, europese unie