Niet bepaald wakker en vrij in Paraguay

De nieuwe serie van de VPRO Wakker in Paraguay, Nederlanders op de vlucht naar een land hier ver vandaan is fascinerend. Aan de hand van een handjevol hoofdrolspelers die een jaar worden gevolgd, krijgen we een scherp beeld van de beweegredenen van een bepaalde groep mensen om Nederland te verlaten en hun heil te zoeken in een ver land. Kernbegrippen hierbij zijn wakker en vrij, terwijl ik het bij de eerste aflevering al Spaans benauwd kreeg bij het idee te moeten wonen en leven bij deze beklemmende groep.

In het uiterste puntje van Zuidoost-Paraguay groeit langzaam maar zeker een woon- en leefgemeenschap van Nederlanders, die met name de overheid in Nederland zien als het grote kwaad en hier weg willen. Al snel wordt duidelijk dat het centrum van deze beweging wordt gevormd door Jeroen Pols in samenwerking met Jan Engel, de broer van Willem Engel. Doet dit een belletje rinkelen? Zij vormden de kern van een groep mensen die zich verzetten tegen het Coronabeleid, ongeveer 5 jaar geleden. Willem Engel was de voorman van de beweging Viruswaanzin later Viruswaarheid, die een aantal rechtszaken aanspande tegen de Nederlandse overheid. Hierbij was ook de jurist Jeroen Pols betrokken.

Nog een stapje terug in de tijd vinden we dezelfde samenwerking in het Brabantse Zundert, waar in 2004 vader Cees Engel een plaatselijke camping opkocht, Fort Oranje. Al direct na aankoop begon de camping af te glijden naar een terrein met groeiende problemen, zoals geweld, drugs, criminaliteit, prostitutie en levensgevaarlijke woonomstandigheden. Sinds 2009 vonden er herhaaldelijk acties plaats door gemeente, politie en Belastingdienst. In augustus 2017 kondigde de burgemeester van Zundert formeel aan dat Fort Oranje zou worden gesloten vanwege de onhoudbare situatie en risico’s voor bewoners en omgeving, wat ook geschiedde eind van dat jaar.

Tot en met 2025 voerde de familie Engel samen met Jeroen Pols procedures tegen dit gemeentelijk besluit om de camping te sluiten. Door de Raad van State werd op 23 juli 2025 deze sluiting echter terecht bevonden. Er ligt nog een gat van ongeveer 5 miljoen euro, kosten die de gemeente Zundert heeft gemaakt om de camping te saneren en te ontruimen. De kans is aanwezig dat deze nog verhaald gaan worden op de familie Engel, wat op zich een motief zou kunnen zijn om het land te verlaten.

Terug naar Paraguay, waar Jeroen Pols in 2023 is neergestreken en samen met Jan Engel een project is opgestart om zogenaamd wakkere mensen uit Nederland te trekken om daar in een soort van kolonie te komen wonen en werken. We volgen Mart, een homoseksuele, spirituele man met een lach op zijn gezicht gebeiteld. Hij zoekt een partner, maar deze mag niet gevaccineerd zijn. En Carla, die zich benauwd voelt door de toenemende controle in Nederland van camera’s en chemtrails in de lucht. Het weer is niet meer zoals vroeger. Wat algemeen gedeeld wordt in deze groep is een enorm wantrouwen naar de overheid. Pols zegt op een gegeven moment letterlijk: de overheid is een gezwel, dat zo klein mogelijk gehouden dient te worden. We komen hier dus in feite terecht in een nieuwe reddersdriehoek van slachtoffer-dader-redder, waarbij het ene narratief waartegen men zich verzet, wordt ingeruild voor een ander groepsnarratief. In mijn visie niet bepaald wakker en vrij.

Wat dat nieuwe groepsnarratief betekent wordt gaandeweg de serie duidelijk. Onder de claim van wakker en vrij gaan rechtse, soms extreemrechtse denkbeelden schuil. Je mag hier weer man en vrouw zijn. Je hebt geen vastzittende doppen aan je plastic flesje. Je eet vlees, veel vlees. Iedere maand is er een BBQ in het huis van Jeroen Pols waar kilo’s vlees worden klaargemaakt. Pols krijgt applaus, want zonder hem waren ze hier niet geweest. Mensen kunnen hier zichzelf zijn in de bubbel van gelijkgestemden.

Twee jonge mensen met hun kindje die in de serie gevolgd worden, zijn afgestudeerd aan Nyenrode. Het ondernemen zit in hun bloed. Zij vormen met Jeroen Pols en Jan Engel een team dat mensen in Nederland wil warm maken voor hun bouwproject. Een wijk van dertien huizen en een zwembad op een groot stuk grond. De huizen moeten 190 duizend tot 260 duizend euro kosten, Europese prijzen. De makers van de documentaire laten ook de Paraguayanen aan het woord, die klagen over de hogere huurprijzen door de komst van de buitenlanders. Dat is een mooi fragment als eerst Carla als reden noemt van haar vlucht naar Paraguay dat haar dochter door de asielzoekers in Nederland geen huis meer kan huren. Gevolgd door een dialoog tussen een aantal plaatselijke inwoners die erover klagen dat hun kinderen geen woning kunnen huren vanwege de buitenlanders en de steeds hoger wordende huren.

Jeroen Pols noemt de Paraguayanen inheemsen. Het is een soort kolonialistische mentaliteit, waarbij totaal geen integratie plaatsvindt tussen de Nederlanders en de lokale bevolking. Ja, de huizen worden door mensen uit Paraguay gebouwd. De kinderoppas, de poets, de kok en de chauffeur komen uit Paraguay, zoals vroeger ook in Suriname of Indonesië. Nog erger maakt Sid het, een jongeman, die ook bij de groep van Jeroen Pols wil gaan wonen. Op een gegeven moment zijn er zoveel Nederlanders die in Paraguay wonen, dat er een ambassade opgericht moet gaan worden, we zijn getuigen van een plechtig moment. Sid houdt een Baudet-achtige toespraak met veel gebaar en beeldspraak. Hij sluit af met deze woorden als hij het heeft over de plaatselijke bevolking: Veel mensen zijn impulsief en denken anders over de waarde van andermans tijd. Hopelijk, als er eenmaal meer Europeanen zijn, kunnen we een positieve invloed hebben op de mentaliteit en het gedrag. Aan het twijfelachtig applaus dat hij krijgt, blijkt wel dat de denigrerende toespraak niet bij iedereen in goede aarde valt.

Ook wordt in de serie een gezin gevolgd, man, vrouw met twee puberjongens. Ze noemen als hoofdreden om weg te willen uit Nederland de toenemende oorlogsdreiging en het risico dat de jongens in het leger zouden moeten. Ze gaan mee op een excursie naar een belangrijke plek in de geschiedenis van Paraguay. Eind 19e eeuw vocht Paraguay een bloedige oorlog uit met omringende landen, waarbij 80 procent van de mannen sneuvelden, inclusief kinderen die ook moesten meevechten. Kijk, hier staan de urnen met de as van de kinderen. Oeps. We zien daarna het moment dat het gezin weer in Nederland is en heeft besloten om toch maar niet naar Paraguay te verhuizen.

Gaandeweg de serie zien we in de lucht ook chemtrails verschijnen. Ja, maar niet zoveel als in Nederland. Een Belgisch stel dat in de serie wordt gevolgd, onderzoekt een groot stuk grond dat ze voor een eigen project met een commune willen gaan kopen. Het hangt vol met camera’s. Ja, dat is natuurlijk wel nodig om de plaatselijke bevolking buiten te houden. Cognitief dissonant wordt omgegaan met de feiten als blijkt dat het in Paraguay ook niet ideaal is en trekken vertoont van het Europa, waarvan men weg is gevlucht.

Jeroen Pols organiseert zijn bouwproject in de buurt van Hohenau. Er zijn veel immigranten in Paraguay, met name uit de omringende landen Brazilië en Argentinië, maar ook uit Europese landen zoals Polen, België, Duitsland en Nederland. Ja, Paraguay was een toevluchtsoord voor Nazi’s na WO II. Zelfs de beruchte Josef Mengele vond hier onderdak, waarna hij uiteindelijk in Brazilië terecht kwam en daar stierf.

Op een gegeven moment zien we Jan Engel een groot landhuis binnenlopen dat te koop staat, hij wil hier een bakkerij annex koffiebar beginnen voor de Nederlandse enclave. Eerder bezocht hij met de eerdergenoemde Sid een Nazi-museum en voor deze gelegenheid zagen we hem een shirt met een symbool van de Wehrmacht dragen. Nu loopt hij rond in het huis dat lange tijd leeg heeft gestaan, waar nog oude documenten aanwezig zijn en blijkt dat in de dichtgemetselde kelder Mengele zich schuil heeft gehouden. Trots laat hij het huis zien aan zijn thuisfront in Nederland. Ook zien we Jan schietoefeningen doen, want het is de bedoeling om vlak bij de ingang van de nieuwe wijk een schietbaan aan te leggen. Dan kunnen de Paraguyanen zien dat we gewapend zijn en komen ze niet zomaar binnen.

Dit alles heeft voor mij weinig met wakker en vrij zijn te maken. Werkelijk wakker en vrij zijn als individu begint in jezelf, bij het hervonden contact met je essentie. Dan ben je wakker in wie je werkelijk bent als mens, hier begint je vrijheid en autonomie. Vandaaruit kun je staan als een enkeling ten opzichte van de groep en waar de groep in gelooft. Dan heb je een eigen ankerpunt en ben je kritisch naar iedere partij. Je bent wel in de wereld, maar niet van de wereld. Daarvoor hoef je niet te vertrekken naar een ver land als Paraguay. Dat leven voorbij iedere vorm van groepsdenken kan beginnen precies waar je woont in contact met je medemensen in je direct omgeving. Daar geloof ik in.