Nekslag voor het Westen: Iran verandert Hormuz in een tolpoort

Van doorgang naar verdienmodel.

Iran heeft een 15-puntenvoorstel van Trump voor een staakt-het-vuren naast zich neergelegd en kiest in plaats daarvan voor een economische strategie: controle en monetisatie van de Straat van Hormuz. Schepen die veilig willen passeren, betalen inmiddels forse bedragen, naar verluidt tot twee miljoen dollar per doorgang. Wat begon als een noodmaatregel groeit uit tot een structurele inkomstenbron voor een economie die zwaar gebukt gaat onder sancties en oorlogsschade.

Opvallend is dat Iran daarbij niet langer de Amerikaanse dollar accepteert, maar inzet op betalingen in de Chinese yen. Daarmee sluit Teheran aan bij bredere geopolitieke ambities van opkomende economieën en BRICS-landen om de dominantie van de dollar te ondermijnen. Gezien het feit dat ongeveer 20 procent van de mondiale energievoorziening via deze route loopt, kan deze strategie Iran niet alleen financieel versterken, maar ook geopolitiek positioneren als onmisbare schakel.

Iran grijpt zijn kans, Europa jaagt een illusie na
Terwijl Nederland zich aansluit bij een zogeheten “coalition of the willing” om de Straat van Hormuz open te houden, tekent zich een ingrijpende geopolitieke verschuiving af. Iran is bezig om zijn greep op deze cruciale zeestraat te verstevigen en zet daarmee de verhoudingen in de regio op scherp. Wat lange tijd als ondenkbaar gold, ontwikkelt zich in rap tempo tot een nieuwe realiteit. Het contrast met de Europese inzet, die nog uitgaat van herstel van de oude orde, wordt daarmee steeds schrijnender.

Controle door chaos
Iran benut zijn geografische ligging optimaal. Door internationale wateren in Hormuz onveilig te maken en tegelijkertijd, tegen betaling, veilige corridors aan te bieden via eigen territoriale wateren, creëert Iran een situatie waarin scheepvaart nauwelijks een alternatief heeft. De impliciete dreiging van mijnen of militaire escalatie maakt deze keuze nog dwingender.

Schepen uit bevriende landen, waaronder China, India en Pakistan, worden inmiddels onder begeleiding van de Revolutionaire Garde door de zeestraat geleid. Voor westerse en ‘vijandige’ schepen wordt de doorgang daarentegen steeds onmogelijker. Daarmee ontstaat feitelijk een selectief toegangsbeleid tot een van de belangrijkste handelsroutes ter wereld.

Een nieuwe machtsbalans
Deze aanpak geeft Iran een strategisch drukmiddel dat verder reikt dan economische winst. Het land kan de doorgang beperken of afsluiten in tijden van conflict en zo directe invloed uitoefenen op de wereldeconomie. Het land dat zelf decennialang onder westerse sancties gebukt gaat, is inmiddels langzaam in staat om de rollen om te draaien door het Westen te sanctioneren en de doorgang van hun schepen te blokkeren.

Voor de Verenigde Staten is dat een pijnlijke constatering. Militaire escortes van tankers blijken risicovoller dan gedacht. De volledige controle afdwingen blijkt niet realistisch te zijn.

Europa daarentegen lijkt deze realiteit nog niet te hebben omarmd. De gedachte dat een westerse coalitie de doorgang kan heropenen, oogt steeds meer als wensdenken. Zonder duidelijke Amerikaanse strategie of exitplan dreigt de EU, en daarmee ook Nederland, in een positie te belanden waarin het ofwel dubbele tol moet betalen, of geconfronteerd wordt met Iraanse ‘sancties’.

Onbedoelde winnaars en verliezers
De gevolgen reiken verder dan Iran en het Westen. Israël, aanvankelijk kwetsbaar door verstoringen in de energietoevoer, ziet op langere termijn kansen. Plannen voor alternatieve handelscorridors via land, van de Perzische Golf, door Israël naar de Middellandse Zee, worden plots economisch en strategisch aantrekkelijker. Tegelijkertijd plaatst dit Arabische landen voor een ongemakkelijke keuze: afhankelijkheid van Iran of van Israël.

Voor Europa is de situatie nog nijpender. In tegenstelling tot de Verenigde Staten is de EU sterk afhankelijk van energieroutes via Hormuz. Stijgende verzekeringspremies, hogere transportkosten, Iraanse blokkade van ‘vijandige’ schepen en geopolitieke onzekerheid raken direct de Europese economie.

De prijs van strategische kortzichtigheid
Wat zich nu aftekent, is meer dan een regionaal conflict. Het is een verschuiving van macht over een van de belangrijkste economische slagaders ter wereld. Iran heeft laten zien dat het, door slim gebruik te maken van asymmetrische middelen, de wereldeconomie kan beïnvloeden, zo niet gijzelen. Wie de doorgang kan blokkeren, beheerst uiteindelijk de stroom. En in Hormuz lijkt die macht steeds steviger in Iraanse handen te liggen.

De wrange conclusie is dat het Westen onder leiding van Trump en Netanyahu, door een combinatie van militaire interventies zonder duidelijke einddoelen en onderschatting van regionale dynamiek, zelf heeft bijgedragen aan deze uitkomst. Net zoals eerdere conflicten in het Midden-Oosten machtsverschuivingen in gang zetten die moeilijk terug te draaien zijn, dreigt ook hier een nieuwe realiteit te ontstaan.

Zo maakte de Amerikaanse invasie onder president Bush een einde aan het soennitische bewind van Saddam Hussein, waarna een door sjiitische partijen gedomineerd Irak ontstond, een ontwikkeling die de regionale invloed van Iran aanzienlijk versterkte.

Ironisch kun je stellen: Amerikanen bestrijden Iran altijd tactisch als vijand, maar blijken strategisch zijn meest waardevolle bondgenoot.