Nederlandse aanpak corruptie houdt economisch kolonialisme gewoon in stand

Onlangs legde het Openbaar Ministerie een boete op aan een Nederlandse brievenbusfirma in handen van de steenrijke ondernemer Dan Gertler. Hij was betrokken bij corruptie in de mijnbouwsector van de Democratische Republiek Congo (DRC). De boete bedroeg slechts 25,8 miljoen euro. Een bedrag dat de Congolese bevolking toebehoort, maar in de praktijk linea recta naar de Nederlandse staatskas gaat. Nederland profiteert al jaren van corruptie in het buitenland. Het is hoog tijd dat er een eind komt aan deze vorm van economisch kolonialisme en dat buitenlandse omkoping keihard wordt aangepakt.   

Klokkenluiders ter dood veroordeeld
De zaak Gertler draait om deals rond waardevolle grondstoffen zoals kobalt en koper, waarbij volgens meerdere onderzoeken miljarden aan publieke inkomsten uit de DRC zijn weggevloeid. Twee Congolese klokkenluiders, die Congo moesten ontvluchten voor hun leven en in eigen land nog steeds ter dood veroordeeld zijn, hebben de schimmige praktijken van Gertler jarenlang gedocumenteerd. Naar schatting heeft de Congolese overheid minstens 3,71 miljard dollar misgelopen. En dat in een land waar ruim tweederde van de bevolking in extreme armoede leeft. Een land dat ondanks de rijkdom aan natuurlijke hulpbronnen zoals kobalt en koper, wordt beschouwd als één van de armste landen ter wereld.

Dat wringt. Sterker nog, de huidige corruptieaanpak van de overheid legt een pijnlijk patroon bloot: Nederland profiteert financieel van corruptie elders. Dat gaat als volgt. Nederland huisvest bedrijven die profiteren van corruptie, bijvoorbeeld in de vorm van brievenbusfirma's. Wanneer de Nederlandse staat die bedrijven vervolgt voor corruptie, vloeien de inkomsten van die boetes door naar de staatskas. Het is een extractief model dat enkel geduid kan worden als economisch kolonialisme.

Boete bedraagt 0,03% van corrupte winst
Ondertussen blijven de slachtoffers in de DRC met lege handen achter. Dat feit maakt ook de hoogte van de boete wrang. Ondanks eerdere vervolgingen in het buitenland, bedroeg de boete voor Gertler slechts €25 miljoen. De boete staat in geen verhouding tot de omvang van de corrupte winst, laat staan tot de berokkende schade voor de Congolezen zelf. Dan Gertler verdiende persoonlijk naar schatting één miljard euro aan deze corrupte deal om twee kobaltmijnen in Congo in handen te krijgen en krijgt nu een boete die slechts 0,03% bedraagt van de corrupte opbrengst. Oftewel, 99,97 procent van de met omkoping verdiende gelden mag hij houden. Voor de bedrijven in kwestie blijft vervolging voor omkoping een bedrijfsrisico en een financiële kwestie die kan worden afgekocht.

Deze zaak staat niet op zichzelf. Het past in een breder patroon waarin Nederland buitenlandse corruptie zelden écht bestraft. In plaats van strafrechtelijke vervolging volgen boetes buiten de rechter om. Bovendien koos het OM in deze zaak voor een strafbeschikking, een boete die doorgaans wordt opgelegd voor lichte tot middelzware straffen. Maar corruptie is een ernstig misdrijf, in theorie in ieder geval. In de praktijk wordt het vaak behandeld als een financieel probleem dat kan worden afgekocht. Dat heeft gevolgen. Er is geen openbaar proces, geen volledige transparantie over hoe boetes tot stand komen, en zelden een duidelijke toerekening van schuld aan individuen. Bedrijven betalen, het geld gaat naar de Nederlanse staatskas, het dossier sluit, en iedereen kan door. De keuze van het OM leidt ertoe dat Nederland profiteert van corruptie in Congo, zonder dat recht wordt gedaan aan de slachtoffers.

Tijd voor een volwassen aanpak
Als Nederland corruptie serieus wil nemen, moet de aanpak fundamenteel veranderen.
Ten eerste: zware corruptiezaken horen voor de rechter. Niet achter gesloten deuren afgehandeld, maar publiek getoetst, met volledige transparantie.
Ten tweede: maak persoonlijke aansprakelijkheid de norm. Bestuurders die willens en wetens betrokken zijn bij buitenlandse corruptie, moeten strafrechtelijk vervolgd kunnen worden – inclusief strafblad en, waar passend, gevangenisstraf.
Ten derde: zorg dat boetes in verhouding staan tot zowel de behaalde winst als de aangerichte schade. Symbolische bedragen ondermijnen het systeem.
En tot slot: laat financiële sancties ten goede komen aan de landen en gemeenschappen die getroffen zijn. Rechtvaardigheid stopt niet bij de grens.

De huidige aanpak is geen noodzaak, maar een keuze. Een keuze voor efficiëntie boven rechtvaardigheid. Voor inkomsten boven herstel. Voor bestuurlijk gemak boven morele helderheid. Maar zolang corruptie in het buitenland hier eindigt als een betaling aan de Nederlandse staat en een gesloten dossier, blijft die ene vraag overeind: Wie wordt hier eigenlijk gestraft? En wie profiteert?