
Foto: Harrie Kiekebosch
De wetenschap weet al veel over de klimaat- en natuurcrisis. Ook in de samenleving groeit het besef dat er iets moet veranderen. Toch blijven noodzakelijke veranderingen achter. De Nationale Noodbriefing moet daar beweging in brengen. De aftrap was in Zwolle. Nu moet het initiatief zich als een olievlek over Nederland verspreiden.
De Nationale Noodbriefing is een initiatief van Hogeschool Windesheim. Kees Klomp, Maria García Alvarez en Anne-Greet Kreder-Penninkhof namen binnen de hogeschool het voortouw. Klomp is onder meer bekend van zijn werk rond betekeniseconomie, waarin maatschappelijke en ecologische waarde centraal staan. Windesheim wil wetenschappelijke kennis beschikbaar maken voor een breed publiek en mensen stimuleren daar gezamenlijk naar te handelen.
(luister hier een podcast met Kees Klomp in de serie Kort Circulair:)
Waarom via Windesheim? Omdat de hogeschool bewust kleur wil bekennen in de klimaat- en natuurcrisis. Daarbij grijpt ze terug op de Moderne Devotie, de beweging die in de veertiende eeuw rond Geert Groote in Deventer ontstond en later een belangrijk centrum kreeg in Windesheim. De gedachte: kennis delen met de samenleving en mensen stimuleren daar zelf naar te handelen.
Acht deskundigen presenteerden dinsdagavond in Odeon in Zwolle de actuele stand van de wetenschap. Wat weten we? Wat kunnen we nog doen? Geen debat, geen meninkjes. Wetenschappelijke inzichten.
Het publiek bestond uit honderden mensen met een sleutelfunctie in de samenleving. Bestuurders, ondernemers en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties. Volgens transitiedeskundige Jan Rotmans beschikken zij over leiderschapskwaliteiten die in de politiek lang niet vanzelfsprekend zijn. De aanwezigen kregen de opdracht de kennis verder te verspreiden. Zo moet een landelijke beweging ontstaan die uiteindelijk ook de politiek tot handelen aanzet.
Een beweging uit Engeland
Het voorbeeld komt uit Groot-Brittannië, waar de National Emergency Briefing al een groot publiek heeft bereikt. De twee Britse initiatiefnemers waren er in Odeon ook bij: de broers Nick en Simon. Presentator Harm Edens maakte nog een grap over hun voornamen. Ben jij Nick? Nee, ik ben Simon. Maar hun verhaal was serieus.
Ze stonden keurig in pak op het podium. Daarmee wilden ze benadrukken dat ze een breed publiek willen bereiken. Hun boodschap: 'Dit is geen activisme. We delen wetenschappelijke kennis.'
De Britse briefing is vastgelegd op film. Die wordt inmiddels op tal van plaatsen vertoond: in buurthuizen, filmhuizen, verenigingen en andere ontmoetingsplekken. Mensen bekijken de informatie gezamenlijk en bespreken vervolgens wat zij kunnen doen.
Dat moet ook in Nederland gebeuren. De avond in Zwolle vormt de basis voor een publieksfilm die begin 2027 beschikbaar moet komen. De bedoeling is dat overal in het land bijeenkomsten ontstaan, waarbij mensen op basis van dezelfde wetenschappelijke kennis met elkaar in gesprek gaan.
Als steeds meer mensen weten wat er speelt en gezamenlijk maatregelen verlangen, wordt het voor politici moeilijker om noodzakelijke besluiten voor zich uit te schuiven.
Acht deskundigen, één ontluisterend verhaal
En dan de wetenschappelijke feiten. Aan het eind van de avond kun je concluderen dat we veel daarvan eigenlijk al wisten. Toch is het schokkend om alles opnieuw op een rij te krijgen. Hoeveel we al weten over wat er verkeerd gaat, hoe ingrijpend de gevolgen zijn en hoe weinig de politiek daar tegenover stelt.
Heleen de Coninck (klimaat) en Gerrit Hiemstra (weer) maakten duidelijk dat de aarde verder opwarmt en de gevolgen steeds zichtbaarder worden. Extreme regenval, overstromingen, hitte en droogte zullen vaker voorkomen. Wat we in Valkenburg en Valencia zagen, is een waarschuwing voor wat ook elders kan gebeuren. Hiemstra waarschuwde dat we dergelijke extreme gebeurtenissen in Nederland veel vaker zullen meemaken.
Voormalig Commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp (nationale veiligheid) liet zien dat klimaatverandering ook de wereldorde ontwricht. Gebieden worden moeilijker bewoonbaar, voedsel- en watertekorten nemen toe, conflicten kunnen escaleren en grote groepen mensen zullen op zoek gaan naar een veilig bestaan.
Hans Stegeman, hoofdeconoom bij Triodos Bank, wees op een economisch systeem dat voortdurend groei verlangt, terwijl de natuurlijke hulpbronnen eindig zijn. Koos Biesmeijer (natuur) liet zien hoe de biodiversiteit achteruitgaat en daarmee de ecosystemen waarvan ook mensen afhankelijk zijn.
Cornelie van Kampenhout (mentale gezondheid) en Annemie Schols (lichamelijke gezondheid) maakten duidelijk dat de gevolgen ook onszelf raken. Hitte, vervuiling, onzekerheid en de aantasting van onze leefomgeving hebben invloed op onze lichamelijke en psychische gezondheid.
Hanneke van Ormondt (voedselzekerheid) liet zien hoe ons huidige voedselsysteem veel grondstoffen en landbouwgrond verbruikt en tegelijkertijd natuur en klimaat belast. Haar bijdrage maakte ook duidelijk dat een andere voedselvoorziening mogelijk is.
Van Randstad naar Kansstad
Jan Rotmans, deskundige op het gebied van maatschappelijke transities, bracht de acht bijdragen bij elkaar. Volgens hem hebben we te maken met een polycrisis: verschillende crises die elkaar versterken en voortkomen uit de manier waarop we onze samenleving hebben ingericht. De klimaatcrisis is daarvan een symptoom. Rotmans zette ook vraagtekens bij het woord crisis. Een crisis suggereert dat die voorbijgaat, terwijl een deel van de klimaatverandering inmiddels onomkeerbaar is.
Hij gebruikte de uitdrukking 'van Randstad naar Kansstad'. Daarmee wees hij op de noodzaak om anders naar de inrichting van Nederland te kijken. De Randstad ligt onder de zeespiegel en die zeespiegel stijgt. Beter dus maar om naar kansen te kijken buiten die regio.
Rotmans liet ook zien waarom veranderingen zo moeizaam verlopen. Gevestigde economische belangen, politieke machtsverhoudingen en maatschappelijke tegenstellingen houden de bestaande situatie in stand. De oplossingen zijn voor een belangrijk deel bekend, maar de omschakeling vraagt dat we onze economie, onze instituties en ons gedrag veranderen.
Daarom richtte hij zich nadrukkelijk tot de honderden aanwezigen in Odeon. Zij kunnen in hun eigen omgeving veranderingen op gang brengen en anderen meenemen. Volgens Rotmans is de invloed van mensen veel groter dan hun directe kennissenkring. Via contacten, verhalen en voorbeelden kan een initiatief zich steeds verder verspreiden.
De wereld voedt onze dieren
Een concreet voorbeeld van de noodzakelijke omslag kwam van Hanneke van Ormondt van Urgenda. Zij sprak over voedselzekerheid en de toekomst van de landbouw.
Boerenorganisaties benadrukken graag dat Nederlandse boeren de wereld voeden. Van Ormondt draait die gedachte om: de wereld voedt onze dieren.
Voor de Nederlandse veehouderij worden grote hoeveelheden veevoer geïmporteerd. Elders in de wereld worden daarvoor enorme hoeveelheden landbouwgrond gebruikt om gewassen te verbouwen die uiteindelijk in de voerbakken van onze koeien, varkens en kippen terechtkomen. Ook op een groot deel van onze eigen landbouwgrond wordt maïs en gras geteeld, voer voor de agro-industriële veehouderij.
Die dieren leveren vervolgens vlees, zuivel en eieren. Bij de omzetting van plantaardig voer in dierlijke producten gaat veel voedingsenergie verloren. Bovendien vraagt de veehouderij ruimte, water en grondstoffen en veroorzaakt ze uitstoot van broeikasgassen en stikstofverbindingen.
Van Ormondt pleit voor biologische en regeneratieve landbouw, waarin de bodem centraal staat. Door gevarieerde teelten, groenbemesters, organische stof, minder intensieve bodembewerking en het beperken van chemische middelen kan de bodemkwaliteit verbeteren. Meer biodiversiteit helpt natuurlijke processen te herstellen. Een gezonde bodem kan bovendien beter water vasthouden, iets wat met de toenemende droogte en extreme regenval steeds belangrijker wordt.
Van Ormondt stelde dat Nederland met een veel plantaardiger voedingspatroon voldoende landbouwgrond kan vrijmaken om de bevolking op een duurzamere manier te voeden. Dat vergt veranderingen in wat we eten, wat boeren verbouwen en hoe de voedselketen is georganiseerd.
Een ingrijpend perspectief waardoor ruimte ontstaat voor voedselgewassen voor mensen, kruidenrijke graslanden, bomen, houtwallen, herstel van biodiversiteit en landbouw die de bodem verbetert.
Het biedt ook boeren nieuwe mogelijkheden. Zij kunnen een grotere rol krijgen in de regionale voedselvoorziening, met andere teelten en een sterkere verbinding tussen producenten en consumenten. Daarvoor moeten verdienmodellen, afzetketens en landbouwbeleid wel mee veranderen.
En daarmee komen we terug bij het doel van de Nationale Noodbriefing. De kennis is beschikbaar. De gevolgen van ons huidige handelen zijn bekend. De mogelijkheden om het anders te doen liggen op tafel. Nu is het aan de samenleving om die verandering af te dwingen. Van onderaf, door heel Nederland.