Mijn levenslange vraag: waarom vinden we miljardairs normaal?

Extreme rijkdom is geen natuurverschijnsel. Zij is het resultaat van regels die wij zelf hebben gemaakt - en dus ook kunnen veranderen.

Ik denk al mijn hele leven na over de vraag hoe het kan dat de welvaart in de wereld zo ongelijk is verdeeld. Dat begon niet aan een universiteit, bij een politieke partij of in een directiekamer, maar in de kerk. Als misdienaar keek ik om me heen en vroeg ik me af waarom sommige mensen alles leken te hebben en anderen nauwelijks iets.

Mijn motivatie om misdienaar te worden was overigens minder verheven dan deze herinnering misschien doet vermoeden. Wie misdienaar werd, mocht ieder jaar met zijn vrienden naar Safaripark Beekse Bergen. Dat vooruitzicht gaf de doorslag. Maar terwijl ik daar in de kerk stond, ontstond wel een vraag die mij nooit meer heeft losgelaten.

Ik ben nu 56. In de tussenliggende jaren heb ik mij verdiept in uiteenlopende verklaringen voor de wereld zoals die geworden is. De evolutietheorie van Darwin gaf mij een basis om menselijk gedrag te begrijpen. Het werk van Yuval Noah Harari hielp mij nadenken over de verhalen, instituties en gedeelde ficties waarmee mensen grote samenlevingen organiseren. Thomas Piketty liet overtuigend zien hoe vermogen zich zonder stevige tegenkrachten steeds verder kan concentreren. Ook natuurkundige en wiskundige modellen van vermogensverdeling, onder anderen van Jan Tobochnik, hebben mijn denken beinvloed.

Daarnaast heb ik de praktijk leren kennen als freelance projectmanager en ondernemer. Ik heb gezien hoe organisaties beslissingen nemen, hoe belangen zich vormen, hoe macht werkt en hoe gemakkelijk economische regels als vanzelfsprekend worden beschouwd terwijl ze in werkelijkheid doormensen zijn bedacht.

Een blinde vlek
Vanuit al die verschillende invalshoeken ben ik als generalist tot een eenvoudige maar ongemakkelijke conclusie gekomen: de mensheid heeft een blinde vlek voor extreme rijkdom. We zien armoede als een probleem, maar rijkdom vrijwel automatisch als een prestatie. We vragen hoe iemand onderaan terecht is gekomen, maar veel minder vaak hoe iemand bovenaan zoveel bezit en macht heeft kunnen verzamelen.

Dat verschil in aandacht is niet onschuldig. Extreme rijkdom is niet alleen een groot getal op een bankrekening. Zij geeft toegang tot bedrijven, grond, woningen, media, advocaten, lobbyisten, politieke invloed en digitale platforms. Boven een bepaald niveau is vermogen geen extra comfort meer, maar macht.

Daarom gaat de discussie over miljardairs voor mij niet over jaloezie en ook niet over de vraag of individuele rijke mensen aardig, slim of hardwerkend zijn. Het gaat om de vraag hoeveel particuliere macht een democratische samenleving kan verdragen.

Een burger met een modaal inkomen en een miljardair hebben ieder formeel een stem. Maar hun feitelijke invloed op politiek, media en economie is onvergelijkbaar. Wie over miljarden beschikt, kan niet alleen producten kopen, maar ook aandacht, toegang, kennis, tijd en invloed. Dat maakt extreme vermogensongelijkheid uiteindelijk een democratisch probleem.

Waarom we omhoog kijken
Mensen zijn sociale wezens. We letten sterk op status en hierarchie. In groepen oriënteren we ons vaak, grotendeels onbewust, op mensen die hoger lijken te staan. We nemen hun gedrag, taal, voorkeuren en ambities over omdat prestige in onze evolutionaire geschiedenis een aanwijzing kon zijn voor succes, veiligheid of toegang tot schaarse middelen.

Dat mechanisme is niet allesbepalend en mensen zijn geen willoze nabootsers. Maar het helpt wel verklaren waarom de levensstijl van extreem rijke mensen zo aantrekkelijk kan worden. Wat bovenaan gebeurt, sijpelt naar beneden als norm. Wanneer miljardairs worden neergezet als visionairs en winnaars, gaan veel mensen rijkdom niet zien als een machtsprobleem, maar als het hoogste persoonlijke doel.

Sociale media maken rijkdom tot een dagelijks ideaal
Sociale media versterken dat mechanisme enorm. Influencers tonen dure auto's, privéjets, villa's, horloges en vakanties alsof dit de natuurlijke beloning is voor lef, discipline en de juiste mindset. De enorme maatschappelijke infrastructuur achter die rijkdom blijft buiten beeld. Ook de werknemers, publieke voorzieningen, belastingvoordelen en marktmacht waarop veel vermogens zijn gebouwd, verschijnen zelden in de video.

Algoritmen belonen opvallende beelden, snelle emoties en extreme voorbeelden. Een rustig verhaal over machtsconcentratie en belastingwetgeving legt het daardoor gemakkelijk af tegen een filmpje waarin iemand in een sportwagen vertelt dat iedereen rijk kan worden. De boodschap is verleidelijk: het probleem is niet dat sommigen buitensporig veel bezitten, maar dat jij nog niet tot hen behoort.

Dat maakt het moeilijker om de nadelen van extreme rijkdom zichtbaar te maken. Kritiek op miljardairs wordt al snel uitgelegd als afgunst of als vijandigheid tegenover succes. Tegelijkertijd wordt het verlangen om zelf zo rijk mogelijk te worden dagelijks gevoed.

Ik wil niet beweren dat jongeren vroeger allemaal idealistisch waren en jongeren nu alleen nog maar geld willen verdienen. Ook vandaag zetten veel jonge mensen zich in voor klimaat, gelijkheid en mensenrechten. Maar de culturele omgeving is veranderd. In mijn jeugd waren collectieve bewegingen rond milieu, vrede en sociale rechtvaardigheid sterk zichtbaar. Nu krijgt een jongere vele uren per dag een stroom van commerciele voorbeelden te zien waarin individueel succes, luxe en persoonlijke branding centraal staan.

Die verschuiving heeft gevolgen. Wie zichzelf voortdurend voorstelt als toekomstige miljonair, zal minder snel vragen of een samenleving met miljardairs eigenlijk wenselijk is. De droom om ooit aan de top te staan kan kritiek op de top neutraliseren.

De rol van traditionele media
Ook traditionele media dragen bij aan deze blinde vlek. Miljardairs worden vaak beschreven als ondernemers, investeerders, vernieuwers of filantropen. Hun vermogen wordt gevolgd als een sportuitslag. Wie werd rijker? Wie steeg op de ranglijst? Welke ondernemer kocht een jacht, voetbalclub of mediabedrijf?

Veel minder vaak wordt gevraagd wat deze concentratie van bezit doet met democratische verhoudingen. Wanneer iemand een uitkering ontvangt, volgen discussies over controle, fraude en betaalbaarheid. Wanneer grote vermogens via ingewikkelde constructies belasting ontwijken, heet dat fiscale planning of een gunstig vestigingsklimaat.

Media hoeven daarvoor niet bewust samen te spannen. Het probleem zit mede in eigendomsverhoudingen, advertentieafhankelijkheid, toegang tot machtige bronnen en de nieuwslogica zelf. Een rel of incident is gemakkelijk te vertellen. De langzame opeenhoping van vermogen en invloed is abstracter, maar maatschappelijk veel ingrijpender.

Zo praten we eindeloos over symptomen - woningnood, klimaatproblemen, uitgeholde publieke voorzieningen en politieke onvrede - zonder de gemeenschappelijke machtsfactor voldoende te benoemen.

Geen natuurwet
Mijn belangrijkste inzicht is juist hoopgevend: extreme rijkdom is geen natuurwet. Zij is mogelijk gemaakt door menselijke regels over belasting, erfenissen, eigendom, ondernemingen, grond en kapitaal. Wij hebben die regels zelf bedacht en ingevoerd.

Dat betekent ook dat we ze kunnen verbeteren.

Een superrijkenbelasting is voor mij geen straf voor succes. Zij is een democratische grens aan particuliere macht. Niemand hoeft bestaanszekerheid of een comfortabel leven te verliezen. Het gaat om vermogens die zo groot zijn geworden dat ze niet langer alleen persoonlijke vrijheid bieden, maar maatschappelijke zeggenschap kopen.

Daarom heb ik het boek Minder macht voor de miljardair! geschreven en de website superrijkenbelasting.nl opgezet. Die website wil geen verzamelplaats van afgunst zijn en ook geen platform dat mensen met vermogen persoonlijk demoniseert. Zij wil een plek zijn waar de gevolgen van extreme vermogensconcentratie begrijpelijk worden gemaakt en waar mensen leren zien dat belastingregels niet neutraal of onveranderlijk zijn.

Mijn levensqueste is om zoveel mogelijk mensen bewust te maken van deze samenhang. Niet omdat extreme rijkdom ieder probleem afzonderlijk verklaart, maar omdat zij vrijwel ieder groot probleem moeilijker oplosbaar maakt. Zij vergroot politieke invloed, stimuleert overconsumptie, verzwakt solidariteit en geeft een kleine groep de mogelijkheid noodzakelijke hervormingen af te remmen.

We hoeven rijke mensen niet te haten. We moeten wel durven vragen hoeveel rijkdom nog verenigbaar is met democratie.

Zolang we miljardairs vooral bewonderen en armoede vooral onderzoeken, kijken we de verkeerde kant op. Pas wanneer we extreme rijkdom herkennen als een door mensen gecreëerd machtsverschijnsel, ontstaat ruimte voor verandering.