Marjane Satrapi, subliem chroniqueur van Iraanse ballingen, gestorven van verdriet

Marjane Satrapi esthetiseerde het bloedende hart van haar generatie Iraanse ballingen tot een meesterlijke iconografie. Donderdag overleed zij op 56-jarige leeftijd aan de gevolgen van intens verdriet na het verlies van haar echtgenoot Mattias Ripa.

Ik schrijf deze column met een bedrukt hart. In stilte rouw ik om de dood van Marjane Satrapi, die gisteren is overleden. Satrapi was veel meer dan een wereldwijd succesvolle graphic novelist, bekend van Persepolis. Zij was dé chroniqueur van een specifieke generatie Iraanse ballingen in het Westen — mijn generatie.

Satrapi en haar generatiegenoten, onder wie ikzelf, vormden de 'grensgeneratie'. Wij stonden middenin de wervelende opkomst van de Iraanse Revolutie in 1978-1979. Toen het hele land was gepolitiseerd en iedereen, van boer tot bestuurder, de noodzaak voelde om een politieke keuze te maken, waren wij te jong om actief mee te doen. Maar we waren te oud om niet door te hebben dat er iets monumentaals stond te gebeuren.

De verslonden kinderen van de revolutie
Wij zijn de generatie die de diepdonkere decennia na de revolutie overleefde, maar wel met diepe wonden in ons hart. Velen van onze dierbaren — ooms, tantes, broers, zussen, of zelfs vaders en moeders — kwamen in de gevangenis terecht. Sommigen werden geëxecuteerd, anderen bleven voorgoed getekend door het leven. De revolutie verslond na haar overwinning een voor een haar eigen seculiere kinderen: van patriotten tot communisten, en van socialisten tot liberalen. De macht werd volledig toegeëigend door islamisten met een fascistische politieke visie op de islam.

Wij traden onze jeugdjaren binnen in een totaal getransformeerd Iran. Tijdens de alleenheerschappij van de sjah, met zijn grootheidswaanzin en paternalistische blik op het volk, had de gewone burger weinig last van het regime zolang je niet politiek actief was of teveel waarde hechtte aan je autonomie. Deze klassieke, autoritaire monarchie maakte plaats voor een totalitaire, theologisch geordende samenleving. Een maatschappij waarin zelfs je kledingkeuze en je kapsel op staatsbemoeienis konden rekenen.

De culturele humuslaag van Iran
De sociale niche waarin Marji, de kleine heldin van Persepolis, opgroeit en de lotgevallen van haar familie, is vrijwel identiek aan mijn eigen familiegeschiedenis. Het is het verhaal van velen die na de eerste decennia van de revolutie in het Westen terechtkwamen. Het is percentueel gezien misschien geen enorme niche, maar wel groot in omvang binnen een land dat inmiddels — inclusief de diaspora — bijna honderd miljoen zielen telt.

Economisch kenschetst deze groep zich als de middenklasse. Met een antropologische blik zou ik het vooral willen beschrijven als de culturele humuslaag van Iran. Men is — of het nu gaat om onderwijzers, ambtenaren, ondernemers of kunstenaars — niet arm, maar ook niet rijk. Men is gehecht aan financiële stabiliteit, maar vindt vooral zuurstof voor de ziel in het maken en bewonderen van cultuur. Het is een klasse die kunstenaars eert en cultiveert. Deze niche bracht grote dichters voort zoals Forough Farrokhzad, de ultieme vertolkster van de feminiene stem in de moderne Perzische poëzie. Maar ook filmmakers zoals de Oscarwinnaars Abbas Kiarostami en Asghar Farhadi, en de wereldberoemde kunstenares Shirin Neshat.

Van nature heeft deze sociale niche geen grote hang naar politiek; men vindt de politiek in de regel een listig machtsspel. Toch hebben velen uit deze hoek zich de afgelopen anderhalve eeuw met de politiek bemoeid. Niet vanuit een intrinsieke interesse in dat machtsspel, maar puur uit morele principes, toen vraagstukken rond modernisering en democratisering de socioculturele arena van Iran bereikten. Op historische momenten, wanneer Iran als samenleving voor een groot kruispunt stond, voelde deze culturele niche zich genoodzaakt een keuze te maken en voorop te lopen.

Een historische misrekening
De Iraanse Revolutie van 1978-1979 was zo’n moment. Velen deden er actief aan mee, vóór de revolutie en tégen de sjah. Ze hoopten op een liberaal-democratisch of een socialistisch Iran, maar wilden vooral weg van het juk van het autoritaire bewind, richting de wil van het volk. Maar het volk — destijds in meerderheid nog een rurale, behoorlijk traditionele en religieuze bevolking — koos voor ayatollah Khomeini’s ideologische cocktail van islamofascisme. Ze verkozen dit boven het liberale en socialistische ideaalbeeld van de culturele elite. Het gevolg was vernietigend: vervolging, gevangenschap en massa-executies binnen deze sociale niche. De culturele humuslaag leed een historisch verlies.

Dit dramatische verlies en de vele menselijke drama's die volgden, sloegen een diepe levenswond in het hart en de herinneringen van de kinderen uit die tijd. Dat was het litteken dat Satrapi met zich meedroeg. Het is het litteken dat ik en mijn generatiegenoten nog altijd met ons meedragen.

Het antwoord aan onze kinderen
Satrapi heeft met haar monumentale, in verfilming voor een Oscar genomineerde meesterwerk Persepolis de herinneringen aan dat bloedende kinder- en tienerhart uit de eerste decennia van de revolutie weten te sublimeren en te esthetiseren. Zij heeft hiermee de wereldliteratuur, maar ook mijn generatie Iraanse ballingen, een onschatbare dienst bewezen. Onze lotgevallen werden transformatieve kunst: een meeslepend, maar voor iedere lezer toegankelijk verhaal.

Als Iraanse balling in het Westen heb je altijd iets uit te leggen. Aan je collega’s, aan je buren, maar uiteindelijk ook aan je eigen, hier geboren kinderen: "Waarom ben je hier? Welke wervelwind heeft je van het Morgenland naar dit Avondland gesmeten?"

Toen haar graphic novel in het Nederlands verscheen, was mijn oudste zoon pas vier jaar oud; mijn beide dochters waren nog niet eens geboren. Maar in de jaren die volgden, toen zij langzaam de leeftijd bereikten van Marji in het eerste deel van het boek, braken de vragen aan. Vragen over het lot van hun vader en, in het geval van mijn jongste dochter, misschien nog wel meer over het verhaal van haar Iraanse moeder. Voor mij als vader was dat het teken dat de tijd was gekomen om het boek van Satrapi hen aan te reiken — als het begin van een antwoord.

Het geheim in de klas
Telkens wanneer een van mijn drie kinderen door de jaren heen — er zit telkens nagenoeg vijf jaar leeftijdsverschil tussen hen — na het uitlezen van dat eerste deel van Persepolis gefascineerd en ontroerd tegen hun balling-vader aankroop, onthulde ik mijn persoonlijke geheim. Als kers op de taart, en als een intiem eerbetoon aan Satrapi, onze chroniqueur.

"In het laatste jaar van mijn basisschool," zei ik dan met de stem die ik altijd opzette als ik mijn kinderen een verhaal wilde vertellen, "was er een meisje dat heel graag naast me zat. Je hebt net in Persepolis gelezen over het jaar van de revolutie, toen Marji nog een blij, nieuwsgierig kind was. Over dát jaar heb ik het. Het was precies het allerlaatste jaar van het tijdperk van de sjah én van de gemengde basisscholen in Iran."

Ik nam dan altijd een pauze om de spanning op te bouwen, waarna mijn onthulling volgde: "Dat meisje was een lief, stil meid, maar ze genoot enorm van mijn onschuldige kattenkwaad in de klas. Ze was mijn bondgenoot en mijn maatje bij het spijbelen. Maar wat vooral haar lust en haar leven was, was tekenen. Haar schetsboek en haar zwarte potlood had ze altijd binnen handbereik. Ze bleef maar tekenen wat er in de klas gebeurde: portretten van de juffen en meesters, van mij, en taferelen op het schoolplein. Tekenen, tekenen, tekenen. Toen ze groot werd, werd zij een wereldberoemde kunstenaar. Ze maakte een bestseller, een beeldroman over ons: de kinderen van de revolutie. Zij tekende ons lot. Ja, dat was de Marjane Satrapi wiens boek je nu in je handen houdt."