Maatschappelijke achteruitgang door vooruitgang

De fatbike is een prachtige uitvinding. Het is de Mercedes onder de fietsenfamilie geworden, zonder iconische ster pontificaal op het stuur geplaatst, maar wel met de mogelijkheid om hier een telefoonhouder aan te bevestigen. Onderweg kun je dan die serie afkijken, want wat moet je anders in het verkeer? Het is tevens een logische en moderne opvolger van de populaire e-bikes, die toch al gauw met ouderen worden geassocieerd die veelal wél met helm rondfietsen.

Maar sinds de ongekende populariteit van het vehikel en de bijbehorende commercie het winnen van de verkeersveiligheid, kan er niet meer worden weggekeken van de nadelen. Zo waren er in 2022 nog ‘slechts’ zeven incidenten in Nederland waar een fatbike bij betrokken was, in 2025 was dat aantal al opgelopen tot 501 geregistreerde ongevallen, volgens de website van DAS Rechtsbijstand. Naast de oplopende overlast in het straatbeeld en een toegenomen ervaren onveiligheid, voldoende reden voor het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat om regels op te stellen om het gebruik van dit vervoersmiddel aan dikke banden te leggen. Zo wordt er al geruime tijd geflirt met het idee voor het invoeren van een minimumleeftijd van de bestuurder, een helmplicht en een opvoerverbod.

Een eerdere nobele uitvinding was het bedenken van zogenaamde sociale media. Via diverse digitale devices zouden we de wereld en elkaar kunnen binnenhalen en socialer worden. Het zou daarnaast ook meer mogelijkheden bieden tot het uitbreiden van netwerken en het verkrijgen van informatie. De postduiven werden zo goed als werkeloos, het schrijven van brieven en kaarten kreeg een niche-status en de honderddelige encyclopedie in de kast van je opa werd opeens antiek en binnenkort veel geld waard. De snelheid van communiceren, jezelf kunnen exposen en de massa te influencen liep haast synchroon met de nadelen die ontstonden.

Sociale media keerden zich tegen de basisprincipes van waar het uiteindelijk voor was bedoeld: goodwill tonen door mensen wereldwijd te verbinden en gemak te creëren. En tegelijkertijd als bedenkers achter de schermen in no time schaterlachend miljardair worden. Waar online communiceren in eerste instantie onschuldig en naïef leek te zijn, sloeg de sfeer al snel om door het ontstaan van verslavingen, fysieke en mentale klachten, privacy-schendingen van allerlei aard en een gepolariseerde samenleving.

Naast deze uitvindingen, en de problemen die ze met zich meebrachten, zijn nog een hele reeks andere vooruitstrevende uitvindingen ontstaan waarvan de gevolgen onderschat zijn en winstoogmerken en ‘oogkleppisme’ een grote rol speelden. Denk hierbij aan de introductie van de vapes (als alternatief voor het ongezonde roken), het meer en meer ontwikkelen van plastic wegwerpbenodigdheden (makkelijk, goedkoop en in groten getale produceer- en leverbaar) en de hysterische fast fashion markt (bestellen vanuit je luie stoel, snel leverbaar, goedkoop). Maar ook aan niet direct voor de hand liggende eerdere ideeën als het giftige asbest (isolerend, makkelijk in gebruik, goedkoop), bestrijdingsmiddelen (houdbaarheid gewassen) en de robotisering (effectiever, werk uit mensenhanden nemen).

Al deze ontwikkelingen hebben een duidelijke overeenkomst, ondanks hun verschillen in toepassing en uitwerking: ze zijn voortgekomen uit de zoektocht naar gemak, aanzien, winst en efficiëntie. De mens houdt immers van verbetering, snelheid en macht met rijkdom als gevolg en vice versa. Daarbij worden vaak de ogen gesloten voor de kwalijke gevolgen die potentieel revolutionaire ontwikkelingen en uitvindingen met zich meebrengen. Met als gevolg dat op de korte of iets langere termijn voor bijna alles een zogenaamd antidotum moet worden ontwikkeld. Iets wat vervolgens weer gepaard gaat met het maken van hoge kosten, ellenlange overleggen op diverse niveaus, maatschappelijke onrust, vele (wets)voorstellen die jarenlang erover doen om al dan niet te worden door- en/of ingevoerd, het verbruiken van onnodig veel schadelijke energie en talloze doden of gewonden die in veel gevallen voorkomen hadden kunnen worden. Met het oog op de toekomst is het dan ook de vraag of we leren van het verleden. Of moeten we ons erbij gaan neerleggen dat we als slimst geachte levende wezens op aarde over veel capaciteiten beschikken, maar juist de nadelige gevolgen van onze nagestreefde ontwikkeling niet willen overzien?