Lula heeft gewonnen maar op de rest van het continent wordt de democratie nog bedreigd

De afbraak van de democratie in Latijns-Amerika kan ook ons voorland zijn want hoewel Lula da Silva de Braziliaanse verkiezingen heeft gewonnen, dreigen landen als Guatemala en Nicaragua steeds verder af te glijden.

Ik ben geboren in Guatemala. Vaak krijg ik de vraag waarom Nederland zich druk zou moeten maken om Latijns-Amerika. Mijn antwoord luidt: omdat het ook ons raakt wat daar gebeurt. De Amazone bijvoorbeeld speelt een cruciale rol in het mondiale klimaatsysteem. Instabiliteit, geweld, humanitaire crises en gebrek aan perspectief dragen bij aan migratiestromen. En drugskartels stoppen niet bij de landsgrenzen. Maar dat is slechts een deel van het verhaal.

Na de verkiezingswinst van Lula da Silva in Brazilië, blijft het belangrijk om de democratie in Latijns-Amerika te volgen. De verkiezingen lieten zien hoe frustratie over veiligheid, economische onzekerheid en politiek wantrouwen kunnen leiden tot steun voor rechtse leiders die zich presenteren als de oplossing, terwijl zij in werkelijkheid de rechtsstaat afbreken. In heel Latijns-Amerika groeit de aantrekkingskracht van politici die orde, veiligheid en daadkracht beloven. Tegelijkertijd staan de persvrijheid steeds verder onder druk en krimpt de ruimte voor kritiek. De strijd om de democratie is dus nog lang niet gestreden.

Wie beschermt de beschermers?
Zo werd in Guatemala op zaterdag 17 oktober oud-aanklager Juan Francisco Solórzano Foppa vermoord. Solórzano Foppa behoorde tot de mensen die corruptie niet zien als een onvermijdelijk onderdeel van het systeem, maar als een onrecht dat bestreden moet worden. Het nieuws over de dood van Solórzano Foppa raakte Guatemala diep, omdat hij voor symbool stond voor iets wat steeds schaarser lijkt te worden: de vanzelfsprekendheid dat de macht ter verantwoording kan worden geroepen en dat rechtvaardigheid de moeite waard is om voor te vechten. In heel Latijns-Amerika lopen journalisten, inheemse leiders, milieuactivisten, advocaten en mensenrechtenverdedigers gevaar omdat zij corruptie blootleggen, machtsmisbruik aankaarten of opkomen voor groepen die nauwelijks worden gehoord.

In Nicaragua zien we al veel langer hoe fundamenten van de democratie, zoals verkiezingen, worden afgeschaft. Daarnaast zijn onafhankelijke organisaties verboden en opgeheven, oppositiestemmen gemarginaliseerd en democratische instituties systematisch uitgehold. Wat ooit een democratie was, is veranderd in een systeem waarin tegenspraak nauwelijks nog ruimte krijgt.

Ook in Colombia groeit de bezorgdheid. Maatschappelijke organisaties waarschuwen voor overheidsplannen om afstand te nemen van internationale mensenrechten. Zij vrezen voor een heropleving van het gewapende conflict, meer gedwongen ontheemding en een verdere verslechtering van de positie van mensenrechtenverdedigers. Daarom vragen zij de Europese Unie en haar lidstaten om betrokken te blijven en hun steun aan vrede, mensenrechten en het maatschappelijk middenveld niet af te bouwen.

Europa mag niet wegkijken
Maar Europa lijkt weg te kijken. Onderzoekers van de Carnegie Endowment waarschuwen dat Europa ontwikkelingsgeld steeds vaker koppelt aan eigen belangen, zoals het beperken van migratie, terwijl steun aan democratie en mensenrechten minder aandacht krijgt. Daarmee dreigt Europese samenwerking vooral gericht te worden op het beheersen van problemen die Europa zelf ervaart, in plaats van op de bescherming van mensen en hun rechten. Dat moet anders.

Nederlandse en Europese beleidsmakers moeten mensenrechten en democratische controle een volwaardige plaats blijven geven in hun handels-, grondstoffen- en veiligheidsbeleid. Ook moeten Nederland en Europa transparant zijn over hun uitgaven en kritisch blijven kijken of steun daadwerkelijk terechtkomt bij de mensen en organisaties waarvoor zij bedoeld is. Daarbij hoort het beschermen van mensen die corruptie, machtsmisbruik en mensenrechtenschendingen blootleggen. Democratie verdwijnt niet in één dag maar brokkelt af wanneer de mensen die haar verdedigen alleen komen te staan.

Wat Latijns-Amerika ons leert
Ook in Europa staan democratische instituties onder druk en groeit op veel plekken het wantrouwen in de politiek, de rechtspraak en onafhankelijke media. De omstandigheden verschillen, maar de onderliggende mechanismen zijn herkenbaar. We mogen Latijns-Amerika daarom niet uit het oog verliezen. De ontwikkelingen daar herinneren ons eraan hoe kwetsbaar democratie kan zijn. Niet alleen wanneer de Braziliaanse verkiezingen de voorpagina’s halen moeten we de regio volgen. Ook wanneer journalisten worden bedreigd, maatschappelijke organisaties worden gesloten of mensenrechtenverdedigers hun werk steeds moeilijker kunnen doen. Want wat buiten beeld raakt, raakt ook buiten ons bewustzijn.

Solidariteit met de mensen die in Latijns-Amerika opkomen voor vrijheid, rechtvaardigheid en mensenrechten is meer dan steun aan een verafgelegen regio. Het is ook een bevestiging van de waarden die wij in Nederland en Europa zeggen te verdedigen. Europa moet laten zien dat solidariteit meer is dan een woord.