Luizen in de pels

Een Geuzennaam voor onderzoeksjournalisten die door roeien en ruiten gaan om de waarheid boven tafel te krijgen. Roemruchte namen als Woodward en Bernstein (Watergate) drijven onmiddellijk boven maar ook in eigen land werd deze vorm van journalistiek ooit fanatiek beoefend.

Onderzoeks- of onthullingsjournalistiek beleefde in ons land haar hoogtepunt toen het duo Feike Salverda en Lex Runderkamp geruchtmakende weekbladartikelen publiceerde over financieel-economische thema’s.

‘Muck-raking’, zo kwalificeerden zij hun werk zelf. Peuren, uitzoeken en in de openbaarheid brengen. Het controleren van de macht, met open vizier en zonder gebruik van verborgen microfoon of camera.

Een en ander culmineerde in een hoogoplopende zaak om hun boek ‘De Elite Zwijgt’ uit de handel te nemen en het legendarische t.v.-programma ‘Gouden bergen’ (“het eerste en enige pecuniaire magazin” ) bij de VPRO.

Ook toen al waren de woordvoerders natuurlijk op hun hoede maar menigmaal lukte het de heren dat bastion te doorbreken, simpelweg door hun buitengewoon onderlegde en schijnbaar logische vragen op de man af te stellen. Zakenlui en politici gaven vaak hun onomwonden oordeel of motivatie waar de journalistiek heden ten dage alleen maar van kan dromen.                        

Politieke correctheid en (zelf-)opgelegde ethische codes vertroebelen tegenwoordig zaken die Salverda en Runderkamp meedogenloos in het licht brachten. Vermakelijk maar vooral buitengewoon noodzakelijk. In een dubbel-interview destijds: “Ik geloof niet dat als je iemand hard aanpakt, dat je kijkers dan omschakelen naar een ander net. We krijgen veel respons waaruit juist blijkt - en niet alleen bij het VPRO-publiek - dat de Nederlandse kijkers graag zien dat de autoriteiten eens flink ter verantwoording worden geroepen. Dat zien ze niet vaak op televisie. Ze vinden het slappe vis. Dit is geen elitaire mening: dit vinden de meeste burgers. Die praatjes met de minister-president! Jongens, jongens!”

Aan het familiebedrijf Hollandia Kloos van de minister-president van die dagen, Ruud Lubbers, was de gewraakte titel ‘De Elite Zwijgt’ gewijd. Een exposé waarin op niet mis te verstane wijze werd verwoord hoe het er aan toe was gegaan bij de bouw van een garnizoensstad in Saoudi-Arabië. Er werd o.a. gesuggereerd dat het bedrijf betrokken was geweest bij de deplorabele werkomstandigheden aldaar. Prompt sommeerde Hollandia Kloos uitgever Unieboek om de titel uit de handel te nemen. Unieboek besloot dat, na ruggespraak met het journalistenduo, niet te doen en door te gaan met de verkoop. Tevens boden Salverda en Runderkamp aan met het bedrijf in gesprek te gaan en, middels documenten, hun stellingen te staven. Hollandia Kloos weigerde dat gesprek.

De vorm van ‘Gouden Bergen’ leverde aanvankelijk stevige kritiek op en was de enige zwakte van het format. Fladderende regenjassen, flitsende auto’s en whiskey en sigaren binnen handbereik gaven het geheel eerder het aanzicht van een tweederangs detective-serie dan die van een serieus bedoeld (maar entertainend!) journalistiek programma. Wie echter door de vorm heen keek en luisterde naar het tweetal en hun ‘slachtoffers’ viel van de ene in de andere verbazing.

De aantrekkingskracht school vooral in het verstolene. Klokkenluiders avant la lettre die tipten of lekten: “Het lijkt mij nuttig materiaal voor jullie onderzoek naar winstgevende bedrijven, die er in slagen in Nederland geen vennootschapsbelasting te betalen… de consulent (…) die deze constructie bedacht en geaccepteerd kreeg door de belastingdienst, kan ik jullie van harte aanbevelen. Houd mijn naam er alsjeblieft buiten…”.

Feike Salverda in een telefoongesprek met Mr. G. Ph Brokx (staatssecretaris Volkshuisvesting) over het onoverzichtelijk woud aan allerlei subsidies:

G. Ph. Brokx:“tegelijkertijd bijvoorbeeld studiefinanciering en tegelijkertijd bijvoorbeeld gezinszorguitkering. Dat staat op drie verschillende computers en die zijn niet met elkaar verbonden’.
F. Salverda: “Maar als u dat dan niet kunt met die computerbestanden, hoe kan sociale zaken het wel?’.
G. Ph. Brokx: “Dat is een vraag die u aan minister De Koning en zijn medewerkers moet stellen”.

Legendarische gesprekken die niet zelden leidden tot affaires of ‘nadere verklaringen van bewindslieden in de Kamer’.

Getuige laatste stukje transcript van een telefoongesprek met een handelaar op de goederentermijnmarkt legden sommige zwaargewichten met hun brutaliteit zelfs dit dynamische duo het zwijgen op.                                                     

F. Salverda: (Mijnheer Brouwers) “Bent u in overtreding?’.
Dhr. F. Brouwers:“ Dan zal dat een economisch delict opleveren. Dat ben ik met u eens.

Welke journalist pakt de handschoen op?