Lokale groei extreemrechts: springplank voor racistische beweging?

De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen toont een verdere verrechtsing. In de context van sociale afbraak en zondebokpolitiek zou links zich opnieuw moeten opbouwen op basis van verzet tegen bezuinigingen en extreemrechts – en in solidariteit met vluchtelingen.

Na de concurrentie om de zetels, volgt de concurrentie om de beeldvorming over de interpretatie van de uitslag. Zo stelde lijsttrekker van GroenLinks-PvdA Jesse Klaver ‘de weg omhoog te hebben gevonden’, claimt het CDA de grootste lokale partij te zijn en vond VVD’er Ruben Brekelmans het een ‘knappe prestatie’ dat de partij gelijk was gebleven.

Deze duiding is bij de gemeenteraadsverkiezingen lastiger dan met de landelijke verkiezingen: landelijke partijen doen niet altijd lokaal mee en lokale partijen hebben de afgelopen jaren aan steun gewonnen. Maar als we de uitslag afzetten tegenover de gemeenteraadsverkiezingen van vier jaar geleden is de conclusie duidelijk: links verliest, rechts wint en het neofascistische Forum voor Democratie (FvD) krijgt lokaal een voet tussen de deur.

Links verlies
Alle partijen op links zijn er op achteruit gegaan. Landelijk werd GroenLinks-PvdA in zetels de grootste partij, maar dit is het resultaat van het feit dat beide partijen voor het eerst samen meededen. Afgezet tegenover het resultaat van vier jaar geleden liep het totaal aantal zetels juist terug van 1.197 naar 1.045. Tegelijkertijd nam het totale aantal beschikbare zetels in vier jaar met 100 toe.

De PvdA-top probeerde door de fusie met GroenLinks een politiek probleem op te lossen met organisatorische middelen. De onderliggende neoliberale koers, gericht op het constructief meedenken over het doorvoeren van verslechteringen, stond niet ter discussie. Terecht concludeert oud-GroenLinks-politicus Leo Platvoet dat ‘de vastberaden wil om ten koste van alles de juistheid van de voorgenomen fusie te staven de fusiepartij juist [schaadt]’.

Ook andere delen van links verloren. De SP, die zich in het eerste gedeelte van de jaren 2000 nog wist te profileren als een links alternatief voor de PvdA en GroenLinks, zet haar historische neergang door. Van een hoogtepunt van 459 gemeenteraadszetels in 2014 is er nu nog minder dan een vierde over: 105. De strijdbare retoriek tegen de sociale afbraak gaat niet samen met een geloofwaardig perspectief om deze te kunnen stoppen, terwijl de partij al decennialangmeebeweegt met chauvinisme tegen vluchtelingen en arbeidsmigranten.

Tot slot verloren ook de Partij voor de Dieren en BIJ1 zetels. Al komt die eerste partij wel in meer gemeenteraden en wist BIJ1 op basis van een helder antiracistisch geluid wel haar aanwezigheid te behouden in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht. Nieuwe initiatieven op links, zoals De Vonk in Amsterdam en RSP in Nijmegen, haalden de drempel niet.

Groei van rechts
Tegenover deze neergang van links, deden rechtse partijen het juist goed. De VVD profileerde zich met succes als ‘winnaar’ van de formatie en wist haar percentage van de stemmen iets te vergroten. Coalitiegenoot CDA leverde ten opzichte van vier jaar geleden iets in, maar werd landelijk nog steeds de partij met de meeste gemeenteraadszetels.

D66 lijkt wel afgestraft te worden voor het hard-rechtse beleid van het kabinet-Jetten. De partij haalde weliswaar meer gemeenteraadszetels dan vier jaar geleden, maar ging er ten opzichte van de gewonnen landelijke verkiezingen van vorig jaar juist op achteruit.

Met name FvD sloeg tijdens de gemeenteraadsverkiezingen zijn slag. De partij groeide met 244 zetels – hoewel er op het moment van schrijven alweer drie zijn afgesplitst – en gaat verder waar de PVV is gebleven door een neofascistische partijbeweging op te bouwen. De ‘anti-systeempartij’ werd onder andere gesteund met een gift van twee ton door vastgoedspeculant Peter Poot en activeerde duizenden leden. De partij heeft nu een voet tussen de deur in meer dan honderd gemeenten.

Hiernaast zijn ook veel lokale partijen extreemrechts. Van partijen zoals Hart voor Den Haag en Leefbaar in Rotterdam, tot nieuwe anti-vluchtelingenpartijen die bijvoorbeeld het grootste werden in Goeree-Overflakkee, Stede Broec en Hoornen tal van zetels haalden in andere gemeenten. Zij bouwden voort op de racistische protesten en de extreemrechtse intimidatie van lokale politici en terreur tegen vluchtelingen op tientallen plekken.

Taken voor links
Dit verkiezingsresultaat geeft de extreemrechtse beweging tegen vluchtelingen een nieuwe impuls. Lokale partijen zullen samen met extreemrechtse partijen in de Tweede Kamer – en regeringspartij VVD – proberen de spreidingswet tegen te houden. Die wet was een reactie op de afbraak van opvanglocaties onder Rutte II.

Het is belangrijk dat delen van links de handen ineen slaan om hier een solidair alternatief tegenover te zetten: dat er geen betaalbare woningen zijn – volgens IPSOS het belangrijkste onderwerp van de lokale verkiezingen – is de schuld van neoliberaal woonbeleid, niet van vluchtelingen.

Alleen op basis van het niet-verloochenen van linkse principes, zelforganisatie en strijd kan links de weg omhoog weer vinden. Aanwezigheid in de raad kan hiervoor een middel zijn, maar is geen doel op zich. Geïnspireerd door de massale protesten vorig jaar in solidariteit met de Palestijnen zou links de harde aanval op sociale verworvenheden van het kabinet-Jetten moeten aangrijpen voor breed verzet. De landelijke 1-meiviering is hiervoor de eerste tussenstop.

Dit artikel verscheen eerder op socialisme.nu