Laat je niet gek maken, er is geen enkele geldige reden om dit meesterwerk van Prokoviev te cancellen

De beroemde dirigent Ricardo Chailly heeft in en om het Concertgebouworkest aanleiding gegeven tot grootschalig  fronsem der wenkbrauwen i. Hij waagde het namelijk een uitvoering in te studeren van Sergej Prokovievs cantate Alexander Nevski. Kan dat wel in deze tijden van oorlog nu Rusland onze vijand is? De NRC plaatst boven een recensie van Marnix Bilderbeek de kop Pijnlijke keuze van Concertgebouworkest voor Russische propagandamuziek. Chailly krijgt het verwijt dat hij loze beloftes doet over het bieden van context.

Sergej Prokoviev is een van de grootste componisten uit de twintigste eeuw. Alexander Nevski geldt als een van zijn beste werken. Het grenst aan oorlogshysterie dit magistrale stuk weg te zetten als Russische propagandamuziek.

U wilt context? U krijgt context. Prokoviev stelde Alexander Nevski samen uit muziek die hij had gecomponeerd voor de gelijknamige film van Serjej Eisenstein. Het wordt vervelend maar dat is een van de grootste filmmakers uit de twintigste eeuw. Zo ontstond een zelfstandig kunstwerk, dat Chailly nu in Amsterdam tot klinken heeft gebracht.

Eisensteins film beleefde al in op 25 november 1938 zijn première. Dat was in de luwte van Stalins grote zuiveringen, die miljoenen slachtoffers hadden geëist. Er brak nu een periode aan waarin nationalistisch Russische elementen een steeds grotere rol gingen spelen in de Sovjet-propaganda. Stalin spiegelde zich aan hardhandige sleutelfiguren uit de Russische geschiedenis, terwijl hij zelf een Georgiër was met een zwaar accent. Voor de hand lagen dan Alexander Nevski en Iwan de Verschrikkelijke, die laatste was eigenlijk de eerste echte tsaar.

Alexander Nevski was In de dertiende eeuw vorst van de handelsstad Novgorod, aan de snelweg tussen Sint-Petersburg en Moskou, die toen uiteraard nog niet was aangelegd. Deze stad, die sinds 1999 Veliki Novgorod heet, was al enkele eeuwen een ontmoetingspunt van de vikingen en het Byzantijnse rijk. Dat had haar tot grote bloei en rijkdom gebracht.

Alexander Nevski moest Novgorod verdedigen tegen buitenlandse vijanden. In 1240 verpletterde hij een invasiemacht van de Zweden aan de Neva. In 1242 hield hij op het ijs van het Peipusmeer een leger van de Duitse Orde tegen. Dat was een in het kader van de kruistochten gestichte ridderorde, die in het Baltische gebied was gaan opereren. Ze heeft er eeuwen lang de macht uitgeoefend.

Alexander Nevski kreeg bovendien aan zijn oostgrens te maken met de Tataren, een deels Turks, deels Mongools volk dat een enorm rijk vormde van de Oekraïne tot in Siberië. Met deze macht kwam hij tot een vergelijk. De Tataren lieten vorsten als Alexander Nevski met rust zo lang zij maar schatting betaalden. Dan bleef hun gebied ook gevrijwaard voor slavenjachten. Althans dat was de theorie. Waarom deed Alexander Nevski dat? De strijd tegen de Zweden en de Duitse Orde had een levensbeschouwelijk element. Zij waren rooms-katholiek, terwijl Alexander Nevski tot de orthodoxe kerk behoorde.  De Tataren waren niet geïnteresseerd in de uiteenlopende versies van het christendom. Daarom zocht Alexander Nevski juist bescherming onder hun paraplu Na zijn overlijden heeft de Russisch orthodoxe kerk hem dan ook heilig verklaard. Heel wat steden bogen op een Alexander Nevski kathedraal.

In de jaren dertig van de vorige eeuw was deze Alexander Nevski dan ook een perfect rolmodel voor Stalin. Vandaar dat Sergej Eisenstein de opdracht kreeg een film te maken over zijn leven. Geld speelde geen rol. De film en Prokovievs muziek speelden uiteraard wel een grote rol tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Rusland opnieuw te maken kreeg met een Duitse invasie. De tekst van de cantate werd daardoor actueler en relevanter dan ook.  Het belangrijkste thema is 'Staat op Russen'. Voor het overige gaat het in ronkende termen over het verpletteren van vijanden.

Voor de Russische aanval op Oekraïne draaide er gedurende uitvoeringen van Prokovievs werk regelmatig bovenschrift mee met de vertaling. Die laat men, zo bleek in het Concertgebouw, nu weg. Daardoor wordt het publiek een wezenlijk onderdeel van dit kunstwerk onthouden.

Kunst wordt niet ontheiligd als tirannen er misbruik van maken. Voor operatie Barbarossa liet Joseph Goebbels een jingle ontwikkelen die steeds vooraf ging aan nieuwsuitzendingen over het Oostfront. Dat waren de eerste maten van Les Préludes. Dat maakt de componist Franz Liszt niet tot een nazi avant la lettre. Het doet ook niets af aan de kwaliteit van de muziek. Het getuigt van barbarij als je artistieke uitingen veroordeelt op hun gebruik door derden.

Natuurlijk Alexander Nevski bezingt de Russische weerstandskracht. Het gaat bovendien over strijd tegen vijanden die hun eigen levensbeschouwing wilden opleggen. En het is allemaal gefundenes Fressen voor oorlogshitsers. Maar dat maakt niet elke een uitvoering a priori politiek, laat staan een capitulatie voor de vijand. Het getuigt van grove minachting voor het publiek als je denkt dat de toeschouwer de compositie niet los kan zien van eventueel misbruik door anderen. Eigenlijk is het buitengewoon beledidgend.

Wat Chailly biedt is niet alleen artistiek maar ook politiek buitengewoon zuiver op de graat. We moeten ervoor zorgen dat we niet doordraaien met z'n allen.

Het Nationaal Orkest van Baskenland voert Prokovievs hier Alexander Nevski uit:

Bekijk ook Sergej Eisensteins magistrale film Alexander Nevski:

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas eveneens zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandalige compensatie krijgt aangeboden voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: de oorlog rond de Perzische Golf