Laat het rijtjeshuis van oma met rust, pak de miljardairs aan

Ik erger me al langer aan de manier waarop wij in Nederland over ‘de rijken’ praten. Alsof een gezin met een afbetaald huis, een ondernemer met enkele miljoenen en een miljardair tot dezelfde maatschappelijke klasse behoren. Dat is niet zo.

Natuurlijk bestaan er grote en soms pijnlijke verschillen binnen de middenklasse. Het maakt enorm veel uit of je ouders een huurwoning of een koopwoning hebben. Het maakt uit of je een erfenis ontvangt, hulp krijgt bij de aankoop van een huis of helemaal op eigen kracht moet beginnen. Maar die ongelijkheid mag ons niet blind maken voor een veel grotere systeemfout: geld stroomt in onze economie voortdurend van miljoenen gewone mensen naar een uiterst kleine groep superrijken.

Juist daarom maak ik bezwaar tegen plannen die het vermogen van de middenklasse en de normale rijken zwaar belasten, terwijl de superrijken opnieuw grotendeels buiten schot blijven. Dat is niet alleen onrechtvaardig. Het kan de vermogensconcentratie aan de absolute top zelfs versnellen.

Een juiste waarschuwing, maar de verkeerde oplossing
In Vrij Nederland verscheen het artikel ‘De erftsunami van de babyboomgeneratie ontwricht de hele samenleving’, geschreven door Merel van Namen. Daarin waarschuwt econoom en auteur Jona van Loenen voor de enorme vermogensoverdracht die de komende decennia plaatsvindt. Nederlandse babyboomers bezitten gezamenlijk ongeveer één biljoen euro. Daarvan zou de komende twintig jaar circa 450 miljard euro worden overgedragen aan volgende generaties. Van Loenen vreest het ontstaan van een ‘erfocratie’: een samenleving waarin je maatschappelijke positie steeds minder wordt bepaald door je talent, inzet of ondernemerschap en steeds meer door het huis en de bankrekening van je ouders.

Hij wijst op een schrijnend verschil. Een enig kind met een huurwoning en ouders met een huurwoning erft volgens de in het artikel aangehaalde cijfers gemiddeld ongeveer 18.000 euro. Iemand met een koopwoning en ouders met een koopwoning erft gemiddeld 463.000 euro.

Om die ontwikkeling tegen te gaan, stelt Van Loenen onder meer een heffing van 50 procent op de verkoopwinst van woningen voor. Ook wil hij de erfbelasting vervangen door een systeem waarin mensen tijdens hun leven 250.000 euro belastingvrij mogen ontvangen, waarna tarieven van 35 en 50 procent zouden gelden. De opbrengsten wil hij gebruiken om de belasting op arbeid te verlagen.

Ik ben het met een belangrijk deel van zijn analyse eens. Het is ongezond wanneer de woning van je ouders bepaalt of jij zelf nog een woning kunt kopen. Het is onrechtvaardig wanneer afkomst zwaarder gaat wegen dan werk, talent en ondernemerschap. En het is gevaarlijk wanneer bezit zich generatie na generatie concentreert.

Ik ben het ook volledig eens met het aanpakken van de superrijken. Maar ik ben het niet eens met het zwaar aanpakken van de middenklasse en de normale rijken. Want vanaf dat punt richt Van Loenen zijn kanon op de verkeerde groep. We pakken het rijtjeshuis van oma aan. En het imperium van de miljardair laten we grotendeels intact.

De politiek durft niet
Dit is de centrale politieke lafheid van onze tijd. We praten graag over ‘de rijken’, maar weigeren onderscheid te maken tussen gewone rijken, zeer rijken en superrijken. Een verpleegkundige die het huis van haar ouders erft, is rijker dan iemand die niets erft. Een ondernemer die na veertig jaar werken zijn bedrijf verkoopt en enkele miljoenen bezit, is rijk. Maar deze mensen hebben niet dezelfde economische en politieke macht als een miljardair. Zij bezitten geen mediaconcern. Zij kunnen geen complete woonwijken opkopen. Zij hebben geen directe toegang tot ministers, topambtenaren en partijleiders. Zij kunnen geen leger fiscalisten, lobbyisten en advocaten inhuren om belastingwetgeving naar hun hand te zetten of te ontwijken.

Een miljardair is niet simpelweg duizend keer een miljonair. Het verschil is niet alleen geld. Het verschil is macht. Ceel politici durven de miljardairs niet werkelijk aan te pakken. Dus kiezen ze voor belastingmaatregelen die gemakkelijker uitvoerbaar en politiek minder riskant lijken.

De eigen woning staat netjes geregistreerd. Een erfenis komt langs de notaris. Een Nederlands familiebedrijf kan niet zomaar naar de Kaaimaneilanden vertrekken. Daarom worden juist deze groepen het doelwit. Niet omdat zij de kern van het probleem vormen, maar omdat zij gemakkelijk te belasten zijn. Dat is geen moedige hervorming. Dat is fiscale gemakzucht.

Het geldstromenmodel
In mijn boek Minder macht voor de miljardair! beschrijf ik mijn geldstromenmodel. Daarmee probeer ik duidelijk te maken dat we niet alleen moeten kijken naar de vraag wie op een bepaald moment geld bezit. We moeten vooral kijken naar de richting waarin geld voortdurend stroomt. Een gezin ontvangt loon. Misschien spaart het. Misschien erft het een huis of een geldbedrag. Maar daarna beginnen de betalingen: hypotheekrente, huur, energie, boodschappen, verzekeringen, zorg, abonnementen, telecommunicatie en producten van grote bedrijven.

Een groot deel van dat geld stroomt uiteindelijk naar banken, vastgoedfondsen, energieconcerns, verzekeraars, monopolistische platforms, investeringsmaatschappijen en hun aandeelhouders. De superrijken staan aan het einde van talloze geldstromen. Ze verdienen aan onze woningen, boodschappen, leningen, data, energie, zorg en arbeid.

Hun vermogen groeit daardoor niet alleen omdat ze hard werken of briljant ondernemen. Hun vermogen groeit vooral omdat ze eigenaar zijn: van aandelen, grond, woningen en bedrijven waaraan de rest van de bevolking iedere maand betaalt. Daarom is het zo gevaarlijk om vermogen weg te halen bij de middenklasse en de normale rijken zonder de positie van de superrijken fundamenteel te veranderen. Dat geld blijft namelijk niet bij de overheid of bij de mensen die belastingverlaging krijgen. Het begint opnieuw te stromen. En uiteindelijk stroomt het opnieuw omhoog.

Meer afhankelijkheid, meer winst voor de top
Stel dat een familie door een zware erfbelasting of een belasting van 50 procent op de woningwinst veel minder kan doorgeven aan de volgende generatie. Het kind kan minder eigen geld inbrengen voor een woning en moet meer lenen. De bank verdient meer rente. Of het kind kan helemaal geen woning kopen en blijft langer huren. De verhuurder of vastgoedbelegger ontvangt meer huur.

Een familiebedrijf kan de belasting niet financieren en moet worden verkocht. Een investeringsfonds koopt het bedrijf op. Een jonge ondernemer zonder buffer wordt afhankelijk van externe financiers, die rente, aandelen of zeggenschap krijgen. Zo verandert vermogen dat eerst relatief breed over families verspreid was, langzaam in geconcentreerd vermogen bij financiële partijen en superrijken.

Het resultaat is niet een samenleving waarin iedereen ongeveer evenveel bezit. Het resultaat is een samenleving waarin steeds meer mensen niets bezitten en steeds meer moeten huren, lenen en betalen aan een kleine groep eigenaren. Dat is geen overwinning op het kapitalisme. Dat is een nog hardere vorm van kapitalisme.

De middenklasse is niet het probleem
Ik begrijp heel goed dat iemand zonder erfenis boos kan worden wanneer een leeftijdgenoot enkele tonnen ontvangt. Dat verschil is reëel en kan levensbepalend zijn. Maar de oplossing is niet om iedereen uiteindelijk bezitloos te maken. De oplossing is dat veel meer mensen toegang moeten krijgen tot vermogen, zekerheid en een betaalbare woning.

Een sterke middenklasse is geen hinderlijk restant dat we fiscaal moeten afbreken. Een sterke middenklasse is een democratische verdedigingslinie. Mensen met een woning, spaargeld, een pensioen of een eigen onderneming zijn minder afhankelijk van grote werkgevers, banken, verhuurders en investeerders. Ze kunnen vaker nee zeggen, een periode zonder inkomen opvangen, hun kinderen helpen of een bedrijf beginnen.

Wanneer bijna iedereen afhankelijk wordt van loon, huur, krediet en toeslagen, terwijl een kleine groep vrijwel alle productieve bezittingen bezit, neemt de vrijheid van gewone burgers af. Dan krijgen we misschien minder verschil tussen de middenklasse en de armste groepen, maar vooral omdat de middenklasse naar beneden is getrokken. De miljardairs staan ondertussen nog altijd bovenaan.

Natuurlijk mag je erfenissen belasten
Ik pleit niet voor het volledig afschaffen van de erfbelasting. Een redelijke erfbelasting is verdedigbaar, zeker bij zeer grote erfenissen. Ook moeten we voorkomen dat complete dynastieën eeuwenlang enorme economische macht kunnen doorgeven zonder een betekenisvolle bijdrage aan de samenleving. Maar tarieven en vrijstellingen moeten onderscheid maken tussen gewone vermogens en systeemmacht.

Een huis, een familiebedrijf of een paar miljoen euro is iets anders dan een vermogen van honderden miljoenen of miljarden. Bij extreem vermogen moet het tarief fors oplopen. Niet omdat rijkdom op zichzelf immoreel is, maar omdat extreme rijkdom een maatschappelijk machtsprobleem veroorzaakt.

Wie miljarden bezit, heeft veel meer dan nodig is voor een comfortabel of zelfs luxueus leven. Het extra vermogen wordt gebruikt om nog meer bezittingen, bedrijven, invloed en politieke toegang te kopen. Daarom heet mijn boek niet Minder geld voor de miljardair, maar Minder macht voor de miljardair! Het gaat mij niet om jaloezie. Het gaat om democratie.

Pak de echte concentratie aan
Wie vermogensongelijkheid serieus wil bestrijden, moet beginnen waar vermogen verandert in buitenproportionele macht. Voer een effectieve superrijkenbelasting in die pas begint bij werkelijk extreme vermogens. Sluit ontwijkingsroutes via holdings, trusts, fondsen en fiscale emigratie. Belast monopoliewinsten en pak buitensporige, nauwelijks belaste vermogensgroei aan. Gebruik de opbrengsten om arbeid minder te belasten, publieke voorzieningen te versterken en brede vermogensopbouw mogelijk te maken. Help mensen een huis te kopen. Maak huren betaalbaar. Geef werknemers meer zeggenschap en een groter aandeel in de opbrengsten van ondernemingen. Stimuleer coöperaties en breed aandelenbezit. Zorg ervoor dat vermogen niet alleen van boven naar boven wordt doorgegeven, maar ook van onderop kan worden opgebouwd. Dan pak je de erfocratie werkelijk aan.

Anders vergroten we de systeemfout
Mijn grootste bezwaar tegen de voorstellen van Jona van Loenen is niet dat hij ongelijkheid wil bestrijden. Dat wil ik ook. Mijn bezwaar is dat zijn plannen, wanneer ze zonder een fundamentele aanpak van de superrijken worden uitgevoerd, de huidige systeemfout kunnen vergroten.

We halen geld weg bij de middenklasse en de normale rijken. Vervolgens laten we de economische structuren waardoor geld naar de superrijken stroomt gewoon bestaan. Daardoor worden mensen afhankelijker van banken, verhuurders en investeerders. Het vermogen concentreert zich verder. En daarna verbazen we ons opnieuw over de groeiende ongelijkheid. Zo komen we met de woningnood, klimaatcrisis, zorgproblemen, publieke armoede en democratische onvrede alleen maar verder van huis. Al die problemen worden moeilijker oplosbaar wanneer een zeer kleine groep steeds meer economische en politieke macht verzamelt.

Heb eindelijk het lef
Merel van Namen en Jona van Loenen benoemen terecht dat de komende vermogensoverdracht grote gevolgen kan hebben voor Nederland. Maar de politieke reactie moet niet zijn dat we iedereen met een huis of een redelijke erfenis behandelen alsof hij tot de economische elite behoort. Laat het rijtjeshuis van oma met rust. Bescherm de middenklasse. Belast zeer grote erfenissen zwaarder, maar trek een heldere grens tussen welvaart en systeemmacht. En heb eindelijk het lef om de superrijken aan te pakken.

Niet de mensen die één huis bezitten, maar de mensen en fondsen die duizenden huizen bezitten. Niet de ondernemer die na een werkzaam leven een paar miljoen heeft opgebouwd, maar de miljardair die zijn vermogen sneller ziet groeien dan duizenden mensen samen ooit kunnen verdienen. Niet degene die iets aan zijn kinderen wil nalaten, maar degene die met zijn vermogen generaties lang economische en politieke macht kan kopen.

De keuze is niet tussen niets doen en de middenklasse kaalplukken. De echte keuze is tussen laf beleid en moedig beleid. Tussen belasten waar het gemakkelijk is en belasten waar de macht zit. Tussen een samenleving waarin bijna iedereen steeds afhankelijker wordt en een samenleving waarin bezit, kansen en zeggenschap veel breder worden verdeeld.

Wie de erfocratie werkelijk wil bestrijden, moet niet beginnen bij het huis van onze ouders. Begin bij de macht van de miljardair.