Koek en Bij

We hebben in Nederland en Europa een neoliberaal marktmodel dat de toon zet voor hoe wij allemaal samenleven en hoe de EU functioneert. Echte neoliberalen lopen rood aan bij die uitspraak want het sociale vangnet en de rol van de regelgevende overheid is voor hen bijna gelijk aan rabiaat communisme. Maar achtereenvolgende kabinetten zagen trouw aan de poten van dat vangnet en de rol van de overheid. Het doel is duidelijk en ook het nieuwe kabinet is geen uitzondering. Dat doen we al zolang dat doorgewinterde journalisten niet eens meer kritische vragen stellen omdat ze alleen nog maar in neoliberale dogma’s kunnen denken.

Het neoliberalisme is echter geen natuurwet. Het is één van de manieren om een samenleving economisch en sociaal in te richten en het heeft voordelen maar ook nadelen. Een deel van de Nederlanders zal daarom graag de neoliberale dogma’s geloven en verdedigen. Een ander deel voelt frustratie en zit gevangen in een systeem waar ze zich niet thuis voelen. Ze merken dat ze tot een generatie behoren die het minder hebben dan hun ouders het hadden en ze krijgen daarbij ook nog het verwijt dat het hun eigen schuld is.

Voor we in de jaren 80 begonnen met de neoliberale inrichting van land en markt, hadden we een ander (Rijnlands) model in grote delen van Noord-Europa. In dat model hadden overlegstructuren een belangrijke rol om ervoor te zorgen dat de koek eerlijker werd verdeeld en dat ook het algemene belang voldoende aan bod kwam. Ook in dat model waren er rijke Nederlanders en zeer goed draaiende Nederlandse bedrijven, die niet de behoefte hadden om hun geld naar belastingparadijzen te loodsen, hoofdkantoren te verplaatsen, fabrieken in Nederland te sluiten en keer op keer te hengelen naar subsidies, minder regels en lagere belastingen. Neoliberalisme is geen natuurwet, het is een keuze.

Politici als Reagan en Thatcher en de mensen eromheen hadden een enorme hekel aan vakbonden die in hun tijd een belangrijke tegenkracht tegen de macht vormden. Vaak wordt gesuggereerd dat ze voor het neoliberalisme als model kozen om de vakbonden effectief de nek om te draaien. De vakbonden zijn inderdaad gedecimeerd en miljoenen Nederlanders weten “zeker” dat vakbonden slecht zijn. Zowel de executie als de demonisering van vakbonden (en links in het algemeen) zijn bijzonder effectief uitgevoerd.

Nadat ook Europa om ging gold jarenlang in de grote IT-bedrijven waar ik werkte de gouden regel dat salarisstijgingen niet mogelijk waren, want anders ging het werk naar India. Meer dan een decennium stegen salarissen amper en toch ging veel werk uiteindelijk weg. Het neoliberalisme was fantastisch voor eigenaren van bedrijven, maar voor veel werknemers werd de carrière die voor hun ouders zo normaal was een verre droom. Omdat onze T-shirts echter door kinderen in schimmige fabriekjes werden gemaakt en de prijzen van veel dingen mede hierdoor daalden viel het in die jaren niet op. Bovendien kregen de lagelonenlanden meer welvaart wat de wereldwijde economie deed groeien. China werd de wereldleider die het nu is mede dankzij het neoliberalisme.

Neoliberalen gaan ervan uit dat hun economische model ervoor zorgt dat productie altijd op de meest efficiënte manier gebeurt. Maar dat blijkt al jaren gebakken lucht te zijn. Al vanaf de jaren 80 zoekt de productie niet het meest efficiënte, maar wel het laagste punt in de markt op. Dat is tot nu toe gewoon de plek waar afval in rivieren of de lucht gedumpt mag worden, laagbetaalde – of zelfs kinderarbeid geen probleem is, corruptie geen probleem is en mensenrechten worden gehandhaafd naar sociale klasse. En zo lang er nog arme landen zijn die een nieuw laagste punt kunnen vormen, blijft die beweging doorgaan. Het is dit mechanisme dat telkens de noodzaak om iets aan het klimaat te doen ondermijnt. Doen wat het juiste is verliest het van de noodzaak om goedkoper te zijn dan landen waar alles geoorloofd is wat god heeft verboden.

Onze regering wil uitkeringen gelijker maken omdat het “verschil tussen hoge en lage uitkeringen te groot is”. Veel zwakker dan dat worden de argumenten echt niet. De echte grote verschillen zitten in de omhooggeschoten salarissen van de mensen aan de top die in de jaren 90 ook in Nederland plotseling een internationaal concurrerend salaris moesten hebben. Topmensen hebben nu zoveel geld dat ze ((in)direct) investeren in hele woonwijken, die hun personeel, in tegenstelling tot vroeger, niet meer kunnen betalen. Het personeel wordt huurder van investeerders die zij in het zweet des aanschijns rijk hebben gemaakt. Dat is neoliberale welvaartsverdeling en een belangrijke pijler onder de wooncrisis die ons komende kabinet echt niet gaat oplossen.

Een tijdlang is de EU, mede door de toestroom van nieuwe landen met laagbetaalde werknemers, erin geslaagd de scherpste kantjes van deze neergang af te halen. Nog steeds worden bouw- en infra projecten in Nederland grotendeels bevolkt door mensen uit Oost-Europa. Maar langzaam komt heel Europa op het punt dat de eigen werkende bevolking, behalve de top natuurlijk, gekort moet worden om met de rest van de wereld “mee te kunnen”. Zelfs verstandige investeringen, zoals in groene stroom, komen onder druk omdat de industrie zonder goedkoop Russisch gas de concurrentie niet aan kan met landen die volop kolen en olie blijven verstoken en de toekomst van onze kinderen opofferen aan rijker wordende rijken. Voor een unie met weinig eigen olie, gas en andere grondstoffen is niet fors in groene stroom en techniek investeren gewoon kortzichtig en dom.

Overtuigde aanhangers van het neoliberale model zijn er heilig van overtuigd dat dit model alles beter zal maken. Meer vrijheid = meer welvaart. Op een hoog abstractieniveau, in een ideale wereld, kan het zijn dat deze mensen gelijk hebben. Maar de meesten van ons leven niet op een hoog abstractieniveau en zeker niet in een ideale wereld. We komen uit een wereld waar een arbeider zich een huis, een auto en 3 weken vakantie kon veroorloven op 1 gezinssalaris. Dat is niet meer zo. Wereldwijd gaat het misschien vooruit, maar voor Jan met de Nederlandse of Europese pet is dat gewoon niet zo.

Hebzucht, de echte stuwende kracht achter het neoliberalisme, is voor een deel van de mensheid een zeer overtuigende motivator. Maar hebzuchtige mensen maken slechte buren, slechte vrienden en hele slechte leiders. Ik durf rustig te stellen dat een vorm van neosocialisme, met meer ruimte voor burgers om gewoon mens te zijn, onze gezondheidskosten enorm kan doen dalen en het sociale vangnet gaat ontlasten. Beide zijn nu gewoon de stortplaats voor de uitval van het neoliberale systeem.

Waar de steeds extremer wordende neoliberale elite toe leidt is duidelijk in de VS. Een president wordt niet gekozen, maar manipuleert zichzelf naar de top met een flinke ruggensteun van miljarden dollars van extreem rijken die daar iets voor terug verwachten (en krijgen). De in het nazisme gebruikelijke zondebokken: hispanics, moslims, vluchtelingen en om de christelijke stemmer te paaien homo’s en transgenders worden gebruikt als afleiding. De puissant rijke neoliberale elite is zo decadent dat de Byzantijnse elite in de einddagen van het Romeinse rijk plotseling competent lijkt. Ieder groots rijk in het verleden had in zijn einddagen een dergelijke elite die als een ziekte het land uitholde. Iemand als Jeffrey Epstein, die min of meer een relatiemakelaar was tussen de rijken en machtigen en daarbij minderjarige meisjes als cadeautje voor verwende rijkaards ronselde, was een symptoom dat bij deze tijd en deze decadente groep mensen past. Het zou mij verbazen als er niet meer van dat soort types in onze maatschappij gedijen.

Links Europa heeft zich de onderwerpen klimaat en vluchtelingen laten aanmeten en fungeert als gewillige stootzak voor een opgehitste en misleidde meute. De socialisten moeten uit die hoek komen en zich richten op de verdeling van de koek en de lichamelijke en mentale gezondheid van gewone burgers. Koek en - als teken voor gezondheid - Bij moeten symbool staan voor nieuw links. Dat zijn concrete onderwerpen die iedere stemmer begrijpt en vroeg of laat raakt. Indirect komen klimaat en vluchtelingen daarbij ook voldoende aan bod. Vervang de rode roos voor een rode koek met een groene bij, als symbool voor een eerlijke verdeling in een gezond land.

Begin de verandering heel klein met kleine dingen. Toon iedere keer aan hoe de koek verdeeld is. Hoe we van een sociaal in een egoïstisch land veranderen. Zorg dat we gaan meten hoe schoon of vervuild het land is waar wij allemaal in leven. Maak duidelijk dat mensen die op sterk vervuilde plaatsen wonen en hun leven zien worden vormgegeven door ziekte evenzeer slachtoffer zijn van een economisch systeem als de Groningers in aardbevingsgebied, de Limburgers boven de verlaten kolenmijnen en de slachtoffers van het toelatingsschandaal.

Het neoliberale gedachtengoed zit diepgeworteld in de denkwereld van politici, media en veel burgers. Maar het neoliberalisme is geen natuurwet. Het is een keuze met consequenties. Mensen die aan de verkeerde kant van het neoliberalisme staan hoeven niet lijdzaam toe te zien hoe hun land steeds meer van hen wordt afgenomen.