Kijk in de spiegel en zie een zak hooi

Nico schrijft een serie over oorlog, dit is aflevering 101

Dit is een oproep om het net verschenen nummer 2 van van het tijdschrift voor literatuur, De Gids te lezen. Het thema is ‘Trickster’, schelm of deugniet. Daarbij moest ik gelijk aan Donald Trump denken, aan de huidige wereldorde en het oorlogsklimaat. Trickster wordt gedefinieerd als ‘een archetypische figuur uit mythologie en folklore die de maatschappelijke orde en regels aan zijn laars lapt door middel van listen, humor en chaos’. Van dat soort types is de wereld op dit moment vergeven. Volgens De Gids kun je hem zien als een amorele, komische en oneindig inventieve held, maar ontegenzeggelijk heeft hij ook kenmerken van een wrede, destructieve demon.

Regisseur en (toneel)schrijver Koos Terpstra geeft op bladzijde 7 een keiharde aftrap. ‘Gaat er verdomme nog wat gebeuren, of laten we alles zoals het is, laten we over onszelf lopen. Op een dag zul je er niet meer zijn, je was er, je hebt niets betekend, je sterft en je bent vergeten, de wereld slechter achterlatend dan hij was voor je aanwezigheid. Gefeliciteerd. Ik hoop dat je trots op jezelf bent. Kijk in de spiegel en zeg het hardop tegen jezelf: Ik was er en ik heb nul betekend. Of zeg je: Ik ben niet bang, ik sta op tegen onrecht, tegen dat wat ik fout vind. Ik ben bereid te vechten voor mijn idealen. Ik ben bereid een mens te zijn in plaats van een zak hooi.”

Zelfkritisch als ik probeer te zijn, zie ik als ik in mijn spiegel kijk – ondanks mijn pogingen om bewust te leven – eerder een zak hooi dan een ‘schelmheld’. Ik zie mijzelf als iemand die onvoldoende bereid is om echte offers te brengen.

Terpstra vervolgt: ‘De slechteriken kunnen het niet alleen, hun hele bouwwerk van terreur, leugens, achterbaksheid, maffiapraktijken rust op jou, op de mensen die niets doen, of welke woorden je ook gebruikt om je uiteindelijke lafheid niet te hoeven benoemen.’

Al lezend ontdek ik dat aan de Amerikaanse president een mini-special van dertien pagina’s wordt gewijd. Auteur Matthijs van Boxsel ziet Trump als ultieme trickster. ‘Plaats je een trickster in het centrum van de macht, dan implodeert de orde.’ Er worden vijf stadia beschreven: 1) Het doorbreken van taboes. 2) Chaos creëren. 3) De parallelle wereld: hij leert domheid als methode te hanteren om een parallel universum te bouwen waarin alles op zijn kop staat. 4) Ambivalentie. De trickster is de mythische belichaming van ambivalentie, dubbelzinnigheid en dubbelhartigheid, contradictie en paradox. 5) Transformatie. Trump is een katalysator die een kentering teweegbrengt: hij dwingt de Democraten en Republikeinen zichzelf opnieuw uit te vinden. Al meent Trump nimmer tot de hemel te zullen worden toegelaten, ook hij zal worden geheiligd en voortleven in mythen, memes en essays.

In ‘de tien grootste redenen waarom Donald Trump wel de beste president aller tijden is’ laat Joeri Vos van muziektheatergezelschap Veenfrabriek ene Jojanneke grappen uithalen met AI. Aan Trump worden ‘Goedkope olie, Vrede in het Midden-Oosten, Minder regels en bureaucratie, Het eerlijke verhaal en Laten zien wie de baas is’ toegeschreven. Het verhaal eindigt met 10 extatische reacties. Zoals ‘Eindelijk iemand die zegt waar het op staat’ en ‘Trump is tenminste geen robot. Geen pr-pop, Gewoon echt.’ Maar Jojanneke vraagt AI ook om woedende reacties. Ik kies voor: ‘Jullie zijn compleet de weg kwijt. Dit is propaganda in plaats van journalistiek.’ Of: ‘Wat een gênante clickbait. Elk punt is verdraaid of misleidend.’

Ik weet de laatste tijd niet goed wat met de hier beschreven nieuwe tijdgeest aan te moeten. Al lijkt, wat er op 12 april in Hongarije gebeurde, daarop een aangename uitzondering te vormen.