Kanaries in de kolenmijn, de mentale crisis van onze jeugd is een radicale roep om bezieling

De psychische ontworteling van onze kinderen en onze jeugd houdt ons een spiegel voor: we smachten naar de imaginaire ruimte van verbeelding om zingeving en verbondenheid terug te vinden. Hun lijden dwingt ons tot een radicale sociologische ommekeer. We moeten onze efficiëntiedrang afremmen, ademruimte creëren en zingeving aanmoedigen.

Deze column behoeft een bijsluiter. Als u voor uzelf of een dierbare in uw omgeving op zoek bent naar wijze raad en professionele hulpverlening rondom eetstoornissen, depressie, de manosfeer of burn-out, dan kunt u terecht bij de instanties onderaan dit artikel. Maar als u zich net als ik afvraagt waarom juist nu, en juist in het veilige, goed geregelde en welvarende Nederland, steeds meer jongeren en jonge kinderen met deze kwalen kampen, dan durf ik te beweren dat het van waarde is om breder en dieper te kijken. Wat zegt deze trieste ontwikkeling over waar we als samenleving staan, en wat staat ons te doen?

Recent is er veel gewaarschuwd voor de toenemende populariteit van de manosfeer onder steeds jongere jongens—leerkrachten luiden de noodklok dat dit al vanaf tienjarige leeftijd speelt. Het gedachtegoed hierachter is diep problematisch omdat het via geraffineerde algoritmes online vrouwenhaat normaliseert en jongeren blootstelt aan extreme denkbeelden. Veel van de discussie hierover verloopt via een feministisch perspectief, sociologisch structuralisme of sociaalpsychologische zienswijzen.

Wat ik daarin echter mis, is het grotere fenomeen: de onderliggende gemene deler die de manosfeer verbindt met de drie andere grote vormen van lijden waar onze kinderen en jeugd in toenemende mate mee kampen, te weten eetstoornissen, depressie en burn-out. Waarom houden deze zorgwekkende mentale en mentalitaire vraagstukken juist nu onze kinderen zo makkelijk in hun greep?

We behandelen de huidige mentale crisis onder jonge mensen steevast als een optelsom van individuele mankementen. Geconfronteerd met schrikbarende cijfers — ruim 20% van de jonge professionals kampt met burn-outklachten, het antidepressivagebruik onder tieners stijgt onverminderd hard en het maatschappelijk verzuim kost miljarden — grijpen we naar dezelfde instrumenten. We pompen extra geld in de jeugdzorg, sturen aan op meer psychologen op scholen en bieden weerbaarheidstrainingen aan om jongeren 'assertiever' te maken tegen prestatiedruk.

Maar dit is gevaarlijke symptoombestrijding. Extra bewustwordingscampagnes, mindfulness-apps of therapeutische pleisters gaan de diepe scheuren in ons maatschappelijke fundament niet dichten. Deze steil stijgende curves onder onze kinderen zijn geen psychologische incidenten; ze zijn een acuut alarmsignaal. Ze dwingen ons om een maatschappijkritische, sociologische bril op te zetten en onszelf af te vragen: wat is er fundamenteel mis met de inrichting van onze laat-moderne, Westerse samenleving?

Als socioloog begeef ik me hiermee in een onmisbare traditie die begint bij Émile Durkheim. Hij zag dat wanneer het diepe lijden van het individu zich in zulke massale aantallen manifesteert, dit nooit louter een biologische of persoonlijke kwestie is. Het is de getuigenis van een collectief pathologisch verschijnsel. In Durkheims negentiende-eeuwse Europa was de explosieve stijging van suïcide de graadmeter voor een ontwortelde samenleving; in ons hedendaagse Nederland weerspiegelen steeds extremere tendensen onder jeugdigen wellicht diezelfde breuklijnen.

Om die breuklijnen niet alleen te begrijpen, maar ook te overstijgen, hebben we een in vergetelheid geraakt perspectief nodig: de pre-moderne wijsheid die genezing brengt naar de héle gemeenschap. Hierin is degene die de ernstige symptomen vertoont geen defect individu, maar een cruciale boodschapper. De kanarie in de kolenmijn slaat in haar ultieme kwetsbaarheid niet om zichzelf alarm, maar waarschuwt ons allen. Ze daagt ons uit om ons samenzijn te helen en opnieuw uit te vinden.

Onze kinderen zijn de kanaries in de kolenmijn. Hun psychische en sociale vervreemding weerspiegelt wat er mis is met het primaat van de volwassenheid. Wat wij van de wereld van het volwassen zijn hebben gemaakt, roept aan alle kanten verzet op. Soms uit zich dat in een stil en imploderend protest van de geest, zoals depressie en eetstoornissen; dan weer explodeert het in afwijkende subculturen die zich keren tegen normen en waarden die niet in evenwicht zijn met de middelen die de samenleving hen aanreikt. Dit stille, dan wel het luidruchtig verzet, zegt alles over het absurde dat deze jonge zielen ervaren in de manier waarop de laat-moderne volwassene gestalte geeft aan het leven.

De moderniteit heeft ons ongekende materiële welvaart gebracht, maar we hebben de mechanische ordening ervan volledig laten doorslaan. We hebben ons leven zo obsessief geoptimaliseerd dat er geen ruimte meer is om te ademen, dromen en verdwalen. Jongeren worden van jongs af aan geconfronteerd met een gedemystificeerde, kille wereld waarin alles meetbaar, planbaar en verkoopbaar moet zijn. We hebben hen opgezadeld met een uiterst schraal existentieel dieet: een eindeloze jacht op prestaties enerzijds, en een vlucht in vluchtig, digitaal vermaak anderzijds. Hun bezieling schrikt terug voor de existentiële leegte van deze volwassen wereld.

Dit diepe verzet tegen een ontzielde volwassenheid uit zich in vier destructieve symptomen die elkaar in de schaduw ontmoeten. Waar de burn-out de totale fysieke uitputting is van het moeten meedraaien, en de depressie de existentiële verlamming door een gebrek aan betekenis, zien we een angstaanjagende verjonging in twee andere extremen: de manosfeer en eetstoornissen.

Onderzoek toont aan hoe diep deze crises inmiddels snijden. De manosfeer—de online wereld van radicale antifeministische en hypermannelijke netwerken—trekt jonge jongens aan die snakken naar grip. Recente peilingen van Stichting School & Veiligheid laten zien dat maar liefst 78 procent van de onderwijsprofessionals de invloed van deze online netwerken direct merkt op school. Zorginstellingen schatten zelfs dat driekwart van de jongeren die behandeld worden voor grensoverschrijdend gedrag hiermee in aanraking is gekomen. Bij gebrek aan een bezield, universeel verhaal vluchten zij in een mechanische karikatuur van controle, toxische autonomie en een gerationaliseerde pikorde. Het is een wanhopige poging om betekenis te smeden uit dominantie.

Aan de andere kant van datzelfde spectrum van controle zien we de explosieve stijging van eetstoornissen onder steeds jongere kinderen, waarbij kinderartsen en de IGJ (Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd) al jaren waarschuwen voor de ernst en complexiteit van deze toestroom. Het eigen lichaam wordt hierbij het allerlaatste opeisbare territorium. In een wereld waar het ontbreekt aan collectieve zingeving, spirituele diepgang en inspirerende verhalen over een wij-gevoel — en waarin alles wat tot verwondering zou kunnen leiden door regels en afspraken van volwassenen is dichtgetimmerd — proberen zij ten koste van hun eigen leven een pijnlijke, absolute controle over zichzelf af te dwingen.

Wanneer een cultuur de weg kwijtraakt naar diepere betekenisgeving, verliest zij wat de Franse filosoof Henry Corbin de Mundus Imaginalis noemde: de imaginale tussenwereld. Dit is geen vlucht in kinderlijke fantasie, maar een reële, noodzakelijke sfeer van symbolen, mythen en universele verhalen. Het is het dragende weefsel dat ons samenzijn betekenis geeft en de ziel van een horizon voorziet. Door onze drang om elke minuut van de dag en elke vierkante meter op school en werk te bezetten met toetsen, prestatie-indicatoren en een verstikkende overlegfetisj, hebben we deze tussenwereld volledig platgewalst. De jeugd brandt op, radicaliseert of hongert zichzelf uit omdat ze spiritueel stikt in een dichtgetimmerde realiteit.

Als we de toetsdruk op scholen durven te minimaliseren en de vergadercultuur op het werk temmen, ontstaat er onbeheerde tijd. Als we eindelijk het eerlijke gesprek durven te voeren of het blijven aanbidden van economische groei en ons schaarstedenken onze collectieve gesteldheid wel werkelijk bevordert. Als we toegeven dat dit materialistische perspectief, naast materiële welvaart, stilaan onze innerlijke bezieling wegrooft en onze passie dooft. Misschien komt er dan ruimte voor ons, en voor onze kinderen, om te dromen hoe het anders kan.

Juist in die onbeplante ruimte ontvouwt de Mundus Imaginalis zich als vanzelf weer. Pas wanneer we ophouden de tijd te koloniseren, kan de bezieling terugkeren. Dan steken we het collectieve kampvuur opnieuw aan en weven we een samenleving waarin onze kinderen niet langer hoeven te radicaliseren of te vluchten in depressie. Zij krijgen weer de bezielde ademruimte om in waardigheid de volwassenheid te omarmen, gedragen door de hartverwarmende boodschap dat ze simpelweg mogen zijn.

Het begint met kleine stappen én groots kunnen denken.

Bijsluiter & Hulpverlening
Bent u voor uzelf of voor een dierbare in uw omgeving op zoek naar wijze raad en professionele hulpverlening rondom de problematiek die in dit essay wordt beschreven? Dan kunt u terecht bij de volgende instanties:

• Eetstoornissen: De Landelijke Stichting Eetstoornissen of MIND Korrelatie voor anonieme, professionele hulp.
• Depressie & Mentale Gezondheid: Uw eigen huisarts (voor directe verwijzing naar de POH-GGZ of specialistische GGZ) en MIND Korrelatie.
• Manosphere & Radicaal gedrag: Stichting School & Veiligheid voor onderwijscasustiek, of het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE) voor advies over online radicalisering.
• Burn-out: De bedrijfsarts (bij werkenden) of de studentenpsycholoog/decaan (bij scholieren/studenten).

Disclaimer: de informatie in deze bijsluiter is van algemene aard en dient als wegwijzer. Het is geen vervanging voor persoonlijk medisch of psychologisch advies. Raadpleeg bij acute crisis altijd direct een arts of de crisisdienst

.