Kan deze oorlog de Iraniërs wel de zo gewenste verlossing brengen?

Weten jullie wat het meest favoriete woord was van ayatollah Khamenei, de vorige week door Amerikanen en een Israëlisch aanval omgebrachte hoogste leider van het islamitisch regime in Iran? Nee, niet ‘Allah’ of andere naar de islam refererend termen. Zijn favoriete woord was ‘Doshman’, wat letterlijk staat voor ‘de Vijand’ met hoofdletter V. Er zijn duizenden moppen hoe hij met een ernstig diep ingezette stem alles wat mankeerde aan Iraanse overheid tot aan slechte riolering van Teheran toe kon schrijven aan: ‘Doshman’, de vijand. Die vijand dat hij graag aanwees als kwaaddoener was een tweekoppig monster: Amerika en Israël.

Of dit regime deze oorlog met Amerika en Israël gaat overleven moeten we nog zien. Vast staat dat de ironie van de geschiedenis met Khamenei aan de hal is gegaan, zolang gewaarschuwd voor Amerikanen en Israëliërs en toch zelf ten prooi gevallen van de Vijand. Of, heeft Khamenei nu juist dankzij de daders van moord zijn ultieme gelijk gehaald? Wie zal het zeggen.

Vast staat dat het Iraanse regime veel aanhang heeft verloren in de afgelopen 47 jaar en in het bijzonder tijdens de afgelopen drie decennia onder het leiderschap van Khamenei. Er was een breed verspreidde, opgekropte haat jegens hem ontstaan. Hij werd gezien als hoofdrolspeler in het blokkeren van elke poging tot hervorming en ook als dader nummer 1 bij het genadeloos neerslaan van ieder protest.

Over percentages kunnen we steggelen maar zo ongeveer iedere autonoom observator is het met mij eens dat inmiddels de overgrote meerderheid van Iraniërs niet alleen tegen dit regime is, maar dat er ook een enorme haat tegen het regime leeft onder het gros van de bevolking. De vreugdedans van duizenden Iraniërs na de bekendmaking van de dood van Khamenei in de straten en steden van Iran – mensen gingen met gevaar voor hun leven, middenin bombardementen en wetend dat de eigen veiligheidsdienst opnieuw het vuur zou kunnen openen op de burgers, de straat op– is daar getuige van.

Waren veel Iraniërs dan ook Amerika en Israël dankbaar voor het vermoorden van Khamenei? Ik durf daar volmondig ‘ja’ op te antwoorden. Maar zien Iraniërs Trump en Netanyahu, die op z'n zachtst gezegd geen van beiden een reputatie als idealisten noch een moreel hoogwaardig track record hebben, als de nobele brengers van democratie brengers Iran? Daar moeten we wat preciezer bij stilstaan.

Vergeet even de verheerlijking van Trump en Netanyahu door een deel van de diaspora met tamelijk pathetisch vertoon, door bijvoorbeeld als dank bloemen neer te leggen bij Israëlische ambassades in het Westen. Of de kinderlijk ogende heldenverering van beide heren door sommige Iraanse individuen in de populaire tv-shows, ook bij onze eigen publieke omroep. De beweegredenen van een grote groep Iraniërs im de buitenlandse inmenging te verwelkomen zijn rijper in overweging en hebben diepere gronden.

In heel veel commentaren (veel al cynisch of op zijn minste verbaasd) over de verwelkoming van de oorlog van Amerika en Israël tegen de Islamitische Republiek door een grote groep Iraniërs mis ik de plaatsing ervan in een relevante tijdslijn. Twee momenten die aan deze oorlog zijn voorafgegaan zijn vooral cruciaal.

Ten eerste, de korte oorlog van vorig jaar juni. Toen wist Israël gemakkelijk de kopstukken van de Revolutionaire Garde om te brengen en wist Amerika zonder al te veel tegenstand nucleaire bases van Iran te bombarderen. Dat veroorzaakte een enorme deuk in het ijzeren imago van de Revolutionaire Garde en de geheime dienst van Iran. Vriend en vijand waren ervan overtuigd dat zowel de Garde als de veiligheidsdiensten allang en diep geïnfiltreerd moesten zijn geweest, waardoor Israël en Amerika zo’n klap konden uitdelen.

De tweede gebeurtenis had nog een groter impact op collectief bewustzijn van Iraniërs: het bloedbad dat het regime op 8 en 9 januari van dit jaar aanrichtte. Het Iraanse regime heeft in zijn 47 jaar bestaan vele malen meedogenloos demonstranten aangepakt, massa-executies verricht en zich anderszins tegen de eigen burgers gekeerd. Bloedig waren in het bijzonder de eerste jaren nadat ayatollah Khomeiny en zijn adepten als uiteindelijke overwinnaars van de 1979 revolutie tegen de Sjah uit de bus kwamen. Maar ook het recentere neerslaan van grote protesten in 2009, 2017, 2019, 2022, liegt er niet om.

En toch, zo ongekend groot en verspreid als de protesten dit keer waren (men spreekt over protesten in 400 steden) zo genadelozer dan ooit werden de burgers door het regime neergemaaid. Binnen twee dagen zijn duizenden protesterende burgers vermoord. De intensiteit van dit moordzuchtig machtsvertoon was ongekend, zelfs voor het doen van het Iraanse regime. Een oorlogsverklaring van de staat tegen eigen bevolking.

Jarenlang hadden Iraniërs buitengewoon moedig en met het brengen van grote offers vreedzaam en vastberaden om meer democratie gevraagd. Maar het regime heeft het verdomd om ook maar een centimeter toe te geven. Na het bloedbad van januari vroegen veel Iraniërs zich af: wat kunnen wij nog meer doen tegen dit onrechtvaardig regime, om verandering teweeg te brengen?

Met het oog op de zwakte die de korte oorlog van Israël en Amerika in juni blootlegde, groeide de hoop dat militair ingrijpen door de VS een politieke doorbraak zou kunnen forceren. In het licht van de grote schok en woede onder Iraniërs na bloedbad van afgelopen januari, voelen velen dat wat ook de prijs van de oorlog moge zijn en wat er ook voor dit regime in de plaats komt, het altjd beter zal uitpakken dan de status quo en dit regime.  

Hopen dat buitenlandse inmenging het volk de verlossing van de eigen tiran zou brengen is een grote gok. De inmenging door Amerikanen deze eeuw in het Midden-Oosten, van Libië via Syrië en Irak tot aan Afghanistan, leidde tot verwoestende, lange oorlogen en liep veelal uit op een ramp. Op deze recente geschiedenis wijzen vele waarschuwende commentatoren in het Westen, evenals een grote groep onder de Iraanse intellectuelen. En terecht.

Toch is er ook een ander kijk mogelijk op wat deze oorlog de Iraniërs kan brengen. Revoluties zijn zelden een louter nationale aangelegenheid. Ze ontvouwen zich mede dankzij de dynamiek van internationale krachten en de verandering van internationale machtsverhoudingen. Internationale krachten spelen een rol, interveniëren, en bepalen soms de uitkomst van, deze revoluties. Van de Russische revolutie die midden in de oorlog van de Duitse keizer tegen de tsaar plaatsvond mede door de directe steun van Duitsland, tot aan de omwenteling in het Oostblok en de vele fluwelen revoluties waar het Westen bij betrokken is geweest. Buitenlandse inmenging heeft vaak een beslissende rol gespeeld in de overwinning van het volk.

Iran en Iraniërs bevinden zich in een bloedstollend momentum. De uitkomst van de keuzes die verschillende actoren in deze hebben gemaakt staan niet vast. De rol van het volk, de positie die de Iraanse burgers innemen, de oppositieleiders en de intellectuelen, zijn allemaal nog lang niet afgeschreven.