Kabinet rekent op miljoenen tonnen biomassa, maar weet niet waar het hout vandaan komt

Maandag bespreekt de Tweede Kamer het toekomstige energiesysteem. Nieuwe Kamerantwoorden, onderzoek naar RWE en Europese plannen voor bio-energie maken één vraag urgent: waarom nieuwe financiële steun voordat de duurzaamheid van het hout onafhankelijk is vastgesteld?

Het kabinet rekent in 2040 op 70 petajoule biomassa voor elektriciteitsproductie. Als daarvoor uitsluitend houtpellets worden gebruikt, betekent dat jaarlijks ongeveer 4,1 miljoen ton houtpellets. Dat blijkt uit antwoorden van minister Van Veldhoven op Kamervragen van 21 oktober. Waar de benodigde biogrondstoffen vandaan moeten komen, laat het Nationaal Plan Energiesysteem open. Maandag 26 oktober bespreekt de Tweede Kamer dit plan. Maar dat is de verkeerde volgorde. Wie op zo'n schaal wil blijven rekenen met bosbiomassa, moet eerst kunnen aantonen dat de gebruikte houtstromen daadwerkelijk duurzaam zijn. En juist aan die controle schort het volgens Comite Schone Lucht.

Op 10 september reconstrueerden zowel ZEMBLA als NRC-journalisten Karlijn Kuijpers en Bas Haan hoe Maleisische houtpellets bij energiebedrijf RWE in Nederland terechtkwamen onder het keurmerk 'duurzaam'. Hun onderzoek liet zien hoe kwetsbaar het toezicht was. Inmiddels doet de politie onderzoek naar aanleiding van onze strafrechtelijke aangifte.

Reconstructie via WOO onthullend
Veel van de documenten achter die reconstructie verkreeg Comité Schone Lucht via de Wet open overheid. Ze laten een ongemakkelijke tegenstelling zien: de toezichthouder signaleerde ernstige tekortkomingen, maar de overheid greep niet in. Bij de Maleisische producent Rainbow Pellet was de classificatie van hout als afval- of reststroom grotendeels gebaseerd op zelfverklaringen van 97 leveranciers. De Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) onderzocht onderliggende leveringsdocumenten van vier leveranciers. Onder het keurmerk Green Gold Label was fysieke broncontrole bij de leveranciers niet verplicht. De NEa stelde bovendien vast dat minstens 500 ton, omgerekend naar pellets, ten onrechte als resthout was aangemerkt.

Dat lijkt een administratieve kwestie. Maar precies daar zit de crux. Voor zagerijresten gelden minder vergaande duurzaamheidseisen dan voor hout dat rechtstreeks uit een bos afkomstig is. Een boomstam wordt geen afval door hem langs een zagerij te sturen. Toch concludeerde de NEa dat de onderzochte leveringen aan de geldende eisen voldeden. De minister besloot niet te handhaven. De NEa zegt dat de betrokken certificeerder de destijds geldende regels correct toepaste en wijst op kwetsbaarheden in het systeem. RWE beroept zich op certificering. Maar naleving van een certificatieschema is iets anders dan onafhankelijk bewijs over de oorspronkelijke bosherkomst. Dat verschil mag de overheid niet weg definiëren, zeker niet wanneer publiek geld op het spel staat.

Nederland financiert kaalkap wereldwijd
Zembla reisde naar Maleisië en filmde hele boomstammen bij een pelletproducent. De uitzending bracht ook de relatie met kap in kwetsbare tropische bossen in beeld. Dat bewijst niet dat iedere naar Nederland vervoerde pellet uit ontbost gebied komt. Het toont wel waarom controle die grotendeels bij de verwerker begint, ontoereikend kan zijn om het bos te beschermen. Ondertussen maakt Brussel nieuwe financiële steun voor deze industrie mogelijk. De Europese Commissie wil 250 miljoen extra emissierechten creëren om met de opbrengst onder meer permanente CO₂-verwijdering bij bio-energie te financieren. Volgens natuurorganisatie Fern kunnen hiermee miljarden aan publieke middelen richting bio-energie en mogelijk biochar vloeien.

Op 15 oktober sprak Eurocommissaris Wopke Hoekstra met boseigenaren en vertegenwoordigers van de hout- en papierindustrie over nieuwe verdienmodellen voor bosbouw en CO₂-opslag. Op de gepubliceerde deelnemerslijst stonden geen onafhankelijke natuurorganisaties. Een dag later publiceerde Mighty Earth onderzoek naar de lobby rond de Europese ontbossingswet. Die wet was in twee jaar tijd onderwerp van minstens 351 ontmoetingen tussen bedrijven, brancheorganisaties en Europese beleidsmakers. De sector beroept zich op uitvoerbaarheid en administratieve lasten. Maar wie herkomstregels wil versoepelen terwijl de praktijk laat zien hoe kwetsbaar de classificatie als 'reststroom' is, moet uitleggen hoe bossen dan beschermd worden.

Ook wetenschappelijk onderzoek geeft aanleiding tot voorzichtigheid. Guo, Prestemon en Henderson laten in een recente modelstudie zien dat strengere Europese traceerbaarheidseisen de wereldwijde pellethandel vooral kunnen verplaatsen naar markten met minder regels, terwijl de totale productie nauwelijks terugloopt. De bosdruk verdwijnt dan mogelijk van de Europese boekhouding, niet uit het bos.

Strafrechtelijke aangifte tegen RWE en rechtszaak tegen de Staat
Dit is geen pleidooi tegen alle biomassa. Het gaat om de grootschalige verbranding van hout en de vraag of de overheid terecht miljarden subsidie verstrekt voor een klimaatmaatregel waarvan de duurzaamheid onvoldoende onafhankelijk wordt gecontroleerd. RWE ontving subsidietoezeggingen met een maximale waarde van circa €2,5 miljard. Onderzoek van Comité Schone Lucht en Biofuelwatch bracht ernstige vragen aan het licht over de herkomst van het hout, de betrouwbaarheid van certificering en het overheidstoezicht. Onze strafrechtelijke aangifte tegen RWE en betrokken partijen wordt inmiddels door de politie onderzocht. Of strafbare feiten zijn gepleegd, moet nog worden vastgesteld. Maar daarmee is de verantwoordelijkheid van de overheid niet verdwenen. Integendeel. Juist omdat de Staat zelf de duurzaamheidsvoorwaarden vaststelt, subsidies verstrekt en toezicht moet houden, bereidt Comite Schone Lucht een civiele rechtszaak voor tegen de Staat.

Doel van deze rechtszaak is dat de Staat zijn eigen verantwoordelijkheid voor effectief toezicht en handhaving daadwerkelijk nakomt. Private certificering mag geen vervanging zijn voor onafhankelijke controle. En wanneer betrouwbare bewijzen van duurzaamheid ontbreken, moet de overheid ingrijpen in plaats van de subsidieverstrekking voort te zetten. Dat maakt het Kamerdebat over het Nationaal Plan Energiesysteem op maandag 26 oktober zo belangrijk. Niet alleen de vraag hoeveel biomassa Nederland in 2040 wil gebruiken moet op tafel liggen, maar vooral op welk bewijs die keuze berust.

Wie de herkomst en duurzaamheid niet onafhankelijk bij de bron kan aantonen, moet geen subsidie krijgen voor houtverbranding. Eerst bewijs, dan publiek geld. Niet andersom.