Jeugdzorg beschermt narcistische ouders, en noemt het co-ouderschap

Mijn dochter van 12 komt vorige week hyperventilerend uit een gesprek met haar vader en het ouder-kindteam gerend. "Ik kan niet ademhalen," roept ze, terwijl ze mij met grote ogen aankijkt en de tranen over haar wangen rollen.

"Het heeft geen zin, hij begrijpt het niet," zegt ze met trillende stem.

Nadat ik haar gekalmeerd heb, legt ze uit dat ze had gevraagd of ze weg mocht, maar dit niet was toegestaan. Met opgeheven kin - trots - vertelt ze dat ze zelf is weggelopen, ondanks het verbod.

De professionals zien een betrokken vader die zijn best doet. Het gesprek was 'constructief', wordt er achteraf gemeld. Ik zie een kind dat leert dat haar "nee" niet telt. Dat is een andere realiteit.

Het systeem gelooft dat kinderen beide ouders nodig hebben. Dat je een band moet opbouwen. Dat je naar het positieve moet blijven zoeken.

Maar wat als één ouder veiligheid biedt en de ander niet in staat is tot echte verbinding? Dan vraag je een kind om te leven in een illusie. Om emotioneel misbruik te normaliseren.

Illusies beschermen niet. Ze houden patronen in stand. Wanneer ik benoem dat haar vader geen inlevingsvermogen heeft - en mijn dochter aangeeft dit elke dag te voelen - word ik beticht van "ouderverstoting". En zij wordt niet gehoord, omdat we ons zogenaamd moeten richten op wat er wel goed gaat.

Kinderen verdienen de realiteit, hoe hard die ook is. Want alleen daarin leren ze herkennen bij wie ze veilig zijn en bij wie niet. Dat is geen wreedheid. Dat is hen leren zichzelf te beschermen.

Waarom het systeem narcisme niet ziet
Twaalf jaar werkte ik als forensisch psycholoog in een gevangenis. Ik herkende dit gedragspatroon niet aan drama of agressie, maar aan iets subtielers: vastzitten in een eigen realiteit, ontbreken van werkelijke emotionele inleving, manipulatie die eruitziet als redelijkheid, het vermogen om anderen hun verhaal te laten geloven.

Nu zie ik het bij de vader van mijn kinderen. En de instantie die haar moet beschermen, ziet het niet. Als ik het benoem, word ik beschuldigd van ouderverstoting. Niet omdat professionals incompetent zijn. Hun meetinstrumenten zijn simpelweg niet gebouwd om dit te detecteren.

Wat er wél gemeten wordt
Het systeem kijkt naar:

• Verschijnt de ouder op afspraken?
• Werkt hij mee?
• Toont hij bereidwilligheid om te veranderen?
• Wordt er gecommuniceerd?

Narcisten scoren hoog op deze punten. Ze zijn charmant, coöperatief, redelijk - zolang het in hun voordeel werkt. Ze weten precies wanneer ze concessies moeten doen om hun imago te beschermen.

Wat er NIET gemeten wordt

• Wat gebeurt er als zij "nee" zegt?
• Hoe reageert hij als hij niet krijgt wat hij wil?
• Voelt zij zich veiliger of banger na contact?
• Is er sprake van werkelijk meevoelen?
• Wordt zij gezien en gehoord?

Dit zijn de vragen die manipulatief gedrag zichtbaar maken. Maar die staan niet in het protocol.

Het cruciale onderscheid: autisme vs narcisme
Wanneer dit gedragspatroon wel bij de GGZ terechtkomt, wordt het vaak gediagnosticeerd als autisme. Professionals zien een gebrek aan inlevingsvermogen en denken: autistische kenmerken.

Maar de werkelijkheid is anders. Autisme betekent moeite hebben met het lezen van emoties. "Ik zie niet dat je verdrietig bent." Narcisme betekent bewust negeren van emoties. "Ik zie dat je verdrietig bent, maar mijn verhaal is belangrijker."

Bij autisme is er oprechte verwarring. Het kind voelt: 'Papa begrijpt mij niet, maar hij probeert het wel.' Bij manipulatief gedrag is er berekening. Het kind voelt: 'Papa begrijpt mij wel, maar het maakt hem niets uit.'

Het systeem ziet een beetje meevoelen en denkt dat het genoeg is. Maar wat ze zien is cognitieve empathie: aangeleerd gedrag dat eruitziet als begrip, maar niet doorleefd voelt. Het is geen werkelijk inleven, maar een script. En vaak wordt het ingezet om beeldvorming te beschermen.

Het ouder-kindteam noteerde: "Vader toont empathie door te zeggen: wat vervelend dat je je zo voelt." De professional hoorde een doorbraak. Mijn dochter hoorde lege woorden. Want bij werkelijke emotionele resonantie vraag je: "Wat heb ik gedaan waardoor je je zo voelt? Hoe kan ik dat veranderen?" Nep-meevoelen erkent het gevoel, zonder verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen bijdrage.

Professionals zijn niet getraind om dit onderscheid te maken. En dus worden manipulatieve ouders beschermd onder het mom van "onhandigheid" of "goede bedoelingen", terwijl de andere ouder wordt beschuldigd van verstoting.

Waarom dit gebeurt
Het uitgangspunt is dat beide ouders goed zijn voor het kind. Dat klinkt wijs. Maar wat als één ouder veiligheid geeft en de ander verwarring? Dan wordt zij gedwongen om de illusie in stand te houden. En het systeem faciliteert dat - niet uit boosaardigheid, maar omdat meetinstrumenten gebouwd zijn op aanwezigheid, niet op veiligheid.

Wat dit betekent voor kinderen
Zij leren dat hun gevoel niet klopt. Dat "constructieve gesprekken" zwaarder wegen dan hun hyperventilatie. Dat een ouder die verschijnt en snel reageert meer waarde heeft dan een ouder die luistert en daar tijd voor neemt. Dat is geen bescherming. Dat is gaslighting door het systeem.

Elke keer als ik mijn dochter overstuur zie na zo'n 'constructief gesprek', vraag ik mij af: wie beschermt het ouder-kindteam eigenlijk?

Wat er moet veranderen
Professionals moeten leren dit gedragspatroon te herkennen.

Concreet:

• Training in het onderscheid tussen autisme en manipulatief gedrag
• Training in het herkennen van cognitieve versus emotionele empathie
• Meten van veiligheid in plaats van aanwezigheid
• Luisteren naar wat er gebeurt als zij "nee" zegt

Tot die tijd beschermt het systeem ouders die verschijnen, in plaats van kinderen die veiligheid nodig hebben.

Vorige week leerde mijn dochter dat haar "nee" niet telt. Haar vader leerde dat verschijnen genoeg is. En ik leerde dat het systeem narcisten niet per ongeluk beschermt, maar juist dankzij het protocol.

De vraag is niet óf jeugdzorg dit gedragspatroon moet leren herkennen. De vraag is: willen ze dat eigenlijk wel?