Jetten, maak plantaardig het nieuwe normaal

De overheid moet veel meer doen om de transitie naar een plantaardig dieet te stimuleren, zo stellen Krispijn Faddegon en Sezgin Cihangir, beiden sociaal psycholoog met veel interesse in duurzaamheid.

Het onlangs verschenen advies van de Gezondheidsraad is glashelder. Voor onze eigen gezondheid én die van de planeet is een ander dieet noodzakelijk: veel meer peulvruchten, meer noten, en fors minder vlees. Geen nuance, geen mitsen en maren. De wetenschap is er al lang uit. De vraag is dus niet of we anders moeten eten, maar waarom we het niet doen.

Vanuit het oogpunt van leefbaarheid van de planeet is er alles aan gelegen om consumenten te helpen overstappen op een grotendeels plantaardig dieet. Onderzoek laat zien dat mensen die volledig plantaardig eten slechts een kwart van de klimaatimpact hebben van grote vleeseters. Hun dieet veroorzaakt maar een derde van het biodiversiteitsverlies en verbruikt bijna de helft minder water. Met een groeiende wereldbevolking is het volstrekt onhoudbaar om door te gaan met vleesconsumptie op de schaal die we nu normaal vinden. Ontbossing, waterschaarste en klimaatopwarming worden er direct door aangejaagd. De broeikasgassen die vrijkomen bij vleesproductie zijn op korte termijn 80 tot 100 keer krachtiger dan CO₂. Minder vlees eten levert hierdoor onmiddellijk klimaatwinst op. Het huidige carnivore dieet is geen onschuldige culturele voorkeur meer die we ons kunnen permitteren, maar een onaanvaardbaar ecologisch risico dat diep verankerd is in onze gedragsmatige gewoontes.

Precies dat gedragsaspect staat centraal in het recente advies van de Wetenschappelijke Klimaatraad. Gedragsverandering kan volgens de raad jaarlijks 17 megaton uitstoot besparen, ongeveer een tiende van de nationale uitstoot. Het uitblijven van deze gedragsverandering komt niet omdat mensen niet willen, maar omdat beleid duurzaam gedrag onvoldoende faciliteert. Beleidsmakers onderschatten systematisch hoeveel draagvlak er is voor klimaatmaatregelen. Uit onderzoek blijkt dat burgers de zorg over klimaatverandering delen, maar vaak denken dat anderen die zorg niet hebben. Als gevolg hiervan handelen ze zelf minder duurzaam, waardoor anderen uit hun gedrag – ten onrechte – weer afleiden dat ze het niet belangrijk vinden. Deze neerwaartse spiraal staat in de sociale psychologie bekend als de spiral of inaction. Juist de overheid kan dit soort mechanismen doorbreken met gericht beleid.

Want, zolang duurzaam gedrag duurder, moeilijker of minder zichtbaar is dan het alternatief, zal er weinig veranderen. Vlees eten is goedkoop, overvloedig aanwezig, cultureel genormaliseerd en voortdurend gepromoot. Plantaardige alternatieven moeten het vaak doen met minder schapruimte, hogere prijzen en het stigma van ‘afwijken’.

Ook het lijvige EAT-Lancet rapport laat overtuigend zien dat de toekomst om veel minder dierlijke en veel meer plantaardige eiwitten vraagt. Hierin brachten toonaangevende wetenschappers van onder meer Harvard en Oxford in kaart hoe ons dieet kan bijdragen aan een gezonde samenleving en een leefbare planeet. Helaas lijken onze politici en beleidsmakers deze boodschap geheel te negeren. En dat komt niet door gebrek aan kennis, maar door gebrek aan politieke moed.

Op andere terreinen durfde de overheid wél in te grijpen. Consumenten kregen subsidies voor zonnepanelen, fiscale voordelen voor elektrische auto’s. En met succes, want dankzij de salderingsregeling is Nederland inmiddels wereldkampioen zonnepanelen leggen. De overheid investeerde in windparken in plaats van kolencentrales. Misschien niet voldoende, maar de richting was helder: fossiel is eindig, groen is noodzakelijk. Waarom durven we diezelfde logica niet toe te passen op ons bord?

Tot nu heeft alleen Denemarken actief beleid om consumenten meer plantaardige voeding te laten eten. Sinds 2023 richten zij zich op meer plantaardige voeding op basisscholen, meer nadruk op plantaardige voeding in de koksopleiding en op meer aandacht voor plantaardige voeding in het hoger onderwijs. Hiermee richten ze zich op de omgeving waarbinnen consumenten hun keuzes maken en educatie. Hoewel je het onderwijs niet moet spannen voor het karretje van elk maatschappelijk probleem, is het wel een belangrijke stap in de juiste richting om ons eetpatroon te veranderen.

We weten wat consumenten tegenhoudt om meer plantaardig te eten: een systematische review identificeert namelijk twee belangrijke barrières: de vrees dat een plantaardig dieet niet alle voedingsstoffen bevat en eetgewoonten staan verandering in de weg, zoals ook blijkt uit het rapport van klimaatraad. Daarnaast was plantaardig lange tijd armeluisvoedsel en vlees voor rijken, een imagoprobleem dus. Voor veel mensen is het eten van vlees een sociale verworvenheid en voelt hiermee stoppen als een verlies.

Overheidsbeleid kan juist dit soort misconcepties en imagoproblemen eenvoudig verhelpen door burgers over gezond plantaardig eten te informeren en dat gedrag te stimuleren. En kennis delen over dat veel vlees eten zelfs schadelijk is, net als bij anti-rookcampagnes. Het recente voornemen van de gemeente Amsterdam om vleesreclame te verbieden is een mooi voorbeeld om een signaal te geven dat vlees eten niet meer de norm is. In combinatie met imagocampagnes en door kritisch te kijken naar het aanbod op scholen, en in supermarkten en horecagelegenheden, kan de sociale status verhoogd worden en gewoontegedrag aangepakt worden.

Als we het leefbaar houden van de planeet werkelijk serieus nemen, dan moet de overgang van dierlijk naar plantaardig eten net zo serieus worden genomen als de overgang van fossiele naar groene energie. Dat betekent: sturen, stimuleren, faciliteren. Maak plantaardig het nieuwe normaal. Stop met het politiek pamperen van een sector die ecologisch onhoudbaar is.

Een overheid die dit nalaat, kiest voor uitstel. En uitstel is hier geen neutrale keuze. Het is een keuze tegen het klimaat en tegen onze toekomst.

Dus kabinet Jetten: aan de slag!

Krispijn Faddegon, lectoraat Psychologie voor een Duurzame Stad, Hogeschool van Amsterdam
Sezgin Cihangir, directeur Nederlands Mathematisch Instituut