Jetten heeft meer aan een minderheidskabinet zonder de VVD

Het terugtreden van Hans Wijers als informateur lijkt wel symbool te staan voor de schijnbare onmogelijkheid om een kabinet zonder de VVD te vormen. Dat is verbazingwekkend. Want eigenlijk is een minderheidskabinet zonder de VVD meer in Jettens belang dan eentje met de VVD.

Later deze week bespreken de leiders welke ‘vorm’ het kabinet zou moeten krijgen – een meerderheids- of minderheidskabinet – en wie er eventueel aan de basisformatie van D66, CDA en VVD wordt toegevoegd. Dat klinkt logisch, maar misschien moet eerst die basis worden gewijzigd: een minderheidskabinet met in elk geval D66, CDA en GroenLinks-PvdA telt slechts twee zetels minder in de Kamer dan de variant met de VVD. Zo’n kabinet kent ook nog eens veel meer realistische partners om tot meerderheden te komen. En het belangrijkste: zo’n kabinet over links is ook voor D66 een stuk aantrekkelijker dan de variant met de VVD.

Eerst wat politicologische wetmatigheden. Als je gaat formeren zijn twee factoren bepalend: 1) je wil met zo min mogelijk partijen tot een meerderheid komen; en 2) je wil dat die partijen ideologisch zo dichtbij mogelijk staan. Neem je deze factoren in acht, dan kun je, op de Paarse kabinetten (1994-2002) na, vrijwel alle naoorlogse Nederlandse coalities verklaren.

Deze politicologische wetten gelden ook voor Jetten en dat betekent dat hij het liefst met nabijgelegen partijen tot een meerderheid komt: dus liever met GroenLinks-PvdA, CDA en VVD, dan met JA21 of de op voorhand al uitgesloten PVV. Het CDA zal het liefst met VVD en D66 in zee gaan, maar ook geen grote moeite hebben met GroenLinks-PvdA. De VVD heeft dat duidelijk wel en zou liever JA21 aan de coalitie toevoegen omdat die ideologisch dichterbij staan.

Het ongemak van regeren mét de VVD
De varianten met de VVD en zonder GroenLinks-PvdA zijn alleen hoogst ongemakkelijk voor Jetten. Op dat moment zou D66 de meest linkse partij in een rechtse coalitie zijn. De kans wordt dan wel heel klein dat GroenLinks-PvdA of andere linkse partijen zo’n coalitie aan een meerderheid gaan helpen. Immers, zij zijn door de powerplay van de VVD buiten de coalitie gehouden en zullen hun huid enkel tegen een zeer hoge prijs verkopen.

Alle overige opties om aan een meerderheid te komen zijn voor D66 zeer ongunstig: of ze moeten steun bij uiterst rechts vinden (de PVV of twee andere uiterst rechtse partijen). Of ze moeten bij een christelijk-conservatief blok van ChristenUnie, SGP en BBB aankloppen. In alle gevallen betekent dit dat Jetten eerder met ideologische opponenten dan met nabijgelegen partijen moet onderhandelen voor meerderheidssteun.

JA21 toevoegen bemoeilijkt de zaak
Voeg je JA21 aan de coalitie toe dan kun je weliswaar niet weggestemd worden, maar het verkleint de kansen op steun vanuit links alleen maar meer. Gevolg is dat D66 als meest linkse partij binnen een nog rechtsere coalitie, steeds moet onderhandelen met een christelijke of zo mogelijk een nóg rechtsere partij. En voorlopig is het ook zeker geen uitgemaakte zaak dat zo’n coalitie zonder GroenLinks-PvdA makkelijk aan meerderheden in de Eerste Kamer komt.

Wanneer Jetten dus nog meer concessies aan rechts en uiterst rechts moet doen zal hij moeite hebben om zijn achterban tevreden te houden. Meer dan een vijfde van de D66-kiezers stemde in 2023 nog op GroenLinks-PvdA. Deze kiezers zullen bij elke nieuwe concessie aan uiterst rechts, D66 waarschijnlijk stukje bij beetje de rug toekeren.

Sluit de VVD juist uit
Tegelijkertijd zijn er ook varianten die een stuk gunstiger zijn voor D66 wanneer niet GroenLinks-PvdA, maar de VVD buiten de coalitie wordt gehouden. In dat geval staat D66 comfortabel in het midden met GroenLinks-PvdA links en het CDA rechts. De coalitie heeft weliswaar twee zetels minder maar er zijn méér mogelijkheden om tot een meerderheid te komen – zowel over links (PvdD, SP en DENK met de ChristenUie of Volt en 50PLUS), over rechts (met de VVD), met de christelijk-conservatieve partijen (ChristenUnie, SGP, BBB en 50PLUS) of in het uiterste geval zelfs via uiterst rechts (PVV of JA21 met een andere partij).

Deze verschillende meerderheden zijn tegen elkaar uit te spelen. Wil de VVD geen steun geven, dan klop je bij links aan en dan blijken ze misschien toch tot meer concessies bereid. Zo niet, dan zijn er ook nog meerderheden te vinden met ideologisch verder wegstaande partijen die zich in het verleden ook constructief hebben opgesteld – te beginnen bij ChristenUnie en SGP.

Dit wordt duidelijk aan de hand van onderstaande visualisatie, waar links twee varianten staan van D66 en CDA met GroenLinks-PvdA (Variant 3 en 4) en rechts de hierboven besproken varianten met de VVD (Variant 1) en eventueel JA21 (Variant 2). De ballonnetjes om de minderheidscoalitie heen geven selectie van mogelijkheden van welke (ideologisch aanverwante) partijen je toe moet voegen om tot een meerderheid te komen in de Tweede Kamer.

Legenda: de getallen in de ballonnetjes geven het aantal zetels in de Tweede Kamer (boven) en Eerste Kamer (onder) aan, na toevoeging van die partijen aan de coalitie in het midden. Hoe lichter de kleur van de ballonnetjes, hoe onwaarschijnlijker dat de coalitie ermee samenwerkt – vooral omdat ze ideologisch verder van de coalitie afstaan. Heeft een partij veel zetels in de Eerste Kamer (zoals de BBB) dan vergroot dit de kansen op samenwerking.

Met of zonder de ChristenUnie?
Zolang de VVD een meerderheidskabinet met GroenLinks-PvdA uitsluit, doet Jetten er dus verstandig aan om aan te sturen op een minderheidsregering waarbij juist de VVD wordt uitgesloten. Zo’n minderheidsregering ligt alleen moeilijker voor het CDA. Die partij is een nieuwe ‘anti-populistische’ koers ingeslagen, zo beweert Bontenbal graag, en zal die waarschijnlijk makkelijker realiseren over links dan over de steeds verder radicaliserende partijen rechts van het CDA – de VVD incluis. Maar de vraag is in hoeverre de CDA-kiezer loyaal blijft als er stevige oppositie van rechts komt, terwijl de partij met twee linksere coalitiepartners regeert.

Een mogelijke oplossing is om ook de ChristenUnie aan de coalitie toe te voegen. In dat geval zijn er twee christelijke en twee seculiere partijen. Bovendien zijn die christelijke partijen samen ook groter dan GroenLinks-PvdA. Dit maakt het voor Bontenbal makkelijker om de coalitie aan zijn achterban te verkopen.

Een bijkomend voordeel voor de coalitie is dat deze slechts negen zetels extra nodig heeft om tot een meerderheid te komen. Behalve VVD en PVV, kan dat dus ook via JA21, een conservatief blok van BBB, SGP en 50PLUS of verschillende formaties op links zoals PvdD, SP en DENK. Hoewel de verschillen binnen de coalitie groter worden, zijn de verschillende ‘blokken’ buiten de coalitie juist homogener, wat de onderhandelingen vergemakkelijkt.

Daarnaast komt de coalitie ook sneller tot meerderheden in de Eerste Kamer (of in elk geval daar in de buurt). Dus wanneer je er als coalitie uit bent, hoef je alleen nog maar af te spreken wie beslist op welk dossier er meerderheden over links of rechts worden gezocht.

Het proberen waard
Of het inderdaad tot een minderheidskabinet mét GroenLinks-PvdA zal komen valt te bezien. Maar Jetten doet er in elk geval verstandig aan om aan te sturen op onderhandelingen zonder de VVD, zelfs als hij liever een meerderheidsregering vormt. Want het kan er in elk geval voor zorgen dat de VVD de eerdere bezwaren tegen een coalitie met GroenLinks-PvdA laat varen uit vrees buiten de boot te vallen. Dat zou meteen een mooi moment voor die laatste partij kunnen zijn om de VVD dan maar buiten te sluiten. Dat is misschien minder in het belang van Jetten, maar wel in het belang van Nederland.

Jouke Huijzer is politicoloog en hoofdredacteur van het socialistische tijdschrift Jacobin Nederland.