Jan Rotmans predikt transitie voor Nederland, nu verandert hij ook zelf

Voor wie het nog niet heeft meegekregen, Jan Rotmans is op tournee. Door het hele land geeft hij een aantal presentaties van zijn nieuwste boek ‘Kanteltijd’. Op bijzondere plekken ook, vorige week bij Op Hodenpijl. Ik was vrijdagavond aanwezig bij wat Rotmans noemt een concertcollege in samenwerking met Loes Lune. Zij is een talentvolle jonge muzikante die haar muziek kadert binnen een eigen term voor deze tijden van transitie; schemertij. Loes schrijft op haar website: schemertij is een luwte in de onrustige overgangsfase tussen het bekende en het onbekende. In de tussentijd waarin oude zekerheden vervagen, bestaande denkkaders tekortschieten en ruimte ontstaat om opnieuw te kijken, te voelen en te verbeelden.

Een aantal jaren geleden interviewde ik Jan Rotmans voor een artikel hier op Joop. Ondertussen is er veel gebeurd, met name in het leven van hemzelf. In 2024 kreeg hij te horen ongeneselijk ziek te zijn, uitgezaaide prostaatkanker. Hij is daar heel open over, bijvoorbeeld op LinkedIn. Ook tijdens zijn presentatie begon hij met zijn persoonlijk verhaal hierover. En dan met name over de kille en zakelijke manier waarop hij deze heftige boodschap te horen kreeg van de chirurgen van het ziekenhuis.

Rotmans hield een pleidooi voor een meer menselijke communicatie als onderdeel van de opleiding geneeskunde. Zoals hij later een lans brak voor het direct afschaffen van werk- en stuurgroepen die ieder goed idee om zeep helpen door bepaalde noodzakelijke veranderingen te stagneren. Zet het kind centraal binnen het onderwijs, nog een onderwerp dat Rotmans na aan het hart ligt. Het leek wel alsof hij nog meer bevlogen is, bijna tegen de haast aan om, in de tijd die hij nog heeft, impact te kunnen maken binnen de transitie die gaande is. En die hij als een van de voorlopers in Nederland in gang heeft gezet. Dat is behoorlijk indrukwekkend, liet deze avond zien.

Wat mij opvalt, is dat Rotmans zelf veranderd is in de afgelopen paar jaar. Nog meer legt hij de nadruk op het contact met het gevoel, het hart, de liefde. Als het dan over transitie gaat, speelt deze zich op dit moment met name in zichzelf af. Het is sowieso bijzonder dat hij als wetenschapper en doener openlijk spreekt over de kracht van liefde. Volgens Rotmans is de ander liefhebben zoals jezelf de meest radicale daad die er bestaat. Niet dat hij daarmee een zwever is, hij pleit voor wat hij noemt spiritueel activisme. Een ervaring van essentie, zoals ik dat zelf noem, omzetten naar daden, naar impact voor de samenleving.

Hij is en blijft natuurlijk wel een Rotterdammer. Rotmans vertelde over zijn ervaring in het poolgebied, waar hij diep werd geraakt door de stilte en het letterlijk aanschouwen van het smelten van gletsjers. Die ervaring draagt hij dagelijks mee in zijn bijdrage aan de energietransitie. Sowieso vond ik zijn persoonlijke verhalen het sterkst deze avond, daar raakte hij mij het meest mee.

“We leven in duistere tijden”, zei Rotmans. Zo begon hij zijn analyse van de bovenstroom die aan de buitenkant van onze maatschappij zichtbaar is. En de verschuiving die daarin volgens hem gaande is. Die duisternis is volgens hem met name zichtbaar in de wereldwijde klimaatcrisis en de toename van autocratische leiders. Volgens Rotmans zullen we binnen 10 jaar weer terugkeren naar democratische leiders, omdat we inzien dat de zogenaamde sterke leiders ook niet de redding brengen voor burgers die ze beloven. Door bijvoorbeeld asielzoekers en migranten als zondebok naar voren te schuiven. Nu gaat daar nog een grote groep mensen in mee, zie de meest recente politieke peilingen.

Rotmans liet ook de geopolitieke verschuiving zien van 2 machten, VS en Rusland, naar meerdere machtscentra in de wereld, zoals China en India. Belangrijk is natuurlijk de energietransitie, die hand in hand gaat met een circulaire economie, en die voor een grote verschuiving gaat zorgen. Waar Rotmans zich al heel zijn werkzame leven voor inzet.

Een sterk onderdeel van de avond was het laten zien van een aantal transitie helden van Rotmans. Mensen waarmee hij heeft samengewerkt en vanuit de onderstroom grote impact maken en invloed uitoefenen op de bovenstroom. Rotmans betoonde grote eer aan Urgenda frontvrouw Marjan Minnesma, die onlangs overleed. Zij werd internationaal geprezen als boegbeeld van de Nederlandse klimaatbeweging. Rotmans werkte 10 jaar met haar samen.

Ook noemde hij de bekende Rotterdamse straatarts Michelle van Tongerloo, die het menselijke radicaal centraal zet in de hulp aan daklozen. En daarmee de grenzen van het ambtelijk systeem van de gemeente en gezondheidszorg doorbreekt. Over impact en activisme gesproken! Deze bevlogenheid om het goede te doen voor mens en samenleving heeft ook een keerzijde, werd me uit het verhaal van Rotmans wel duidelijk. Weken van 100 uur werk en de grote weerstand vanuit de maatschappij, die ook Rotmans heeft ondervonden, laten psychische littekens na.

“Jullie informele macht hier in de zaal is groter dan de macht in de Tweede Kamer”, zei Rotmans. Volgens hem zijn er zeker 100.000 initiatieven in de onderstroom die de huidige transitie in Nederland vormgeven. Op de site onderstroom.org worden deze zichtbaar gemaakt. Ja, de praktijk Mens&Groei van mijn vrouw en collega Gebi Rodenburg en mij staat hier ook op. Wij geven als ZZP'ers onze individuele begeleiding en dagbesteding op een eigen manier vorm, waarbij menselijkheid centraal staat in tegenstelling tot het WMO-systeem, waar geld en efficiëntie (lees bezuiniging) vaak de boventoon voeren. Zo heeft Jan Rotmans in zijn 40-jarige loopbaan bijzonder veel in gang gezet en zou je zeggen dat er werkelijk een verschuiving aan het plaatsvinden is die onomkeerbaar is.

Rotmans vertelde dat hij met het nieuws van zijn ongeneeslijke ziekte iets heeft verloren, namelijk zijn leven. Maar er ook iets voor terug kreeg, bewuste aanwezigheid in het moment. Zijn beste momenten beleeft hij hand in hand met zijn kleinkinderen. Hij zei gelukkiger te zijn dan 10 jaar geleden.

In zijn existentiële ervaring met het poollandschap spreekt hij over de diepe stilte. Dat al die duizenden bevlogen ondernemers en burgers binnen het kader van de transitie ook ruimte nodig hebben voor niet-doen, voor bezinning en rust mag duidelijk zijn. Jan Rotmans is bezig met een nieuw project waarbij 40 van deze ondernemers worden gecoacht om ruimte te maken voor zelfzorg. Om te leren uitgerust te zijn in deze onrustige tijden. Zo zet hij zijn eigen ervaring direct om naar inspiratie voor anderen. Want ook al zal er zeker heel veel gedaan moeten worden, in mijn eigen visie op de huidige transitie zijn het niet-doen, het zijn, ruimte voor zowel individuele als collectieve heling en herstel, zeker net zo belangrijk. De aarde smacht ernaar.

Het is indrukwekkend, de impact die Jan Rotmans heeft en waarmee hij de transitie vanuit de onderstroom heeft geïnitieerd en geïnspireerd. Er staan al een aantal jonge mensen klaar om het stokje van hem over te nemen. En inderdaad bij onze jongeren van rond de 30 jaar oud is zoveel potentie en talent aanwezig. Zij zoeken naar samenwerkingsverbanden om dit potentieel vorm te geven en bouwen daarmee aan een nieuwe en betere samenleving dan die van onze generatie. Voorbij aan de oude machtsstructuur die zoveel geweld veroorzaakt, oorlogen en een steeds grotere kloof tussen arm en rijk. Voorbij ook aan de huidige polarisatie en dogmatisch groepsdenken vanuit zowel links als rechts.

Dit is zonder meer hoopvol voor de toekomst. Precies zoals Rotmans op deze avond in de mooie hedendaagse kerk van Op Hodenpijl beloofde; jullie gaan hoopvoller weg dan jullie gekomen zijn.