Israël en Palestina: werkelijke vrede begint bij consent

Over macht, zelfbeschikking en de noodzaak van bewustzijn

Met de parlementsverkiezingen in Israël is het voortdurende conflict in West-Azië tussen Israël en de omringende landen weer dagelijkse kost op de verschillende nieuwszenders. Een aantal deskundigen proberen hierbij 7 oktober als begin van alle ellende voor te spiegelen. Daarmee zeggen ze eigenlijk impliciet dat Hamas de oorzaak is van de onveiligheid in de regio en Israël het recht heeft om zich op deze manier te verdedigen. Terwijl het conflict zijn oorsprong heeft op het moment dat de VN in 1947 besloot tot de verdeling van het toenmalige Palestina in een Joodse en Arabische staat en een jaar later de staat Israël werd uitgeroepen. Zonder instemming van de Palestijns-Arabische landen en omringende Arabische landen. De daaropvolgende oorlog leidde tot de vlucht en verdrijving van honderdduizenden Palestijnen. Voor de Palestijnen staat deze massale ontheemding bekend als de Nakba, de catastrofe. De staat Israël werd internationaal erkend en ontwikkelde zich tot een gevestigde staat. Maar internationale erkenning is niet hetzelfde als instemming van de Palestijnse bevolking.

Dat onderscheid is wat mij betreft essentieel. Het klopt niet dat de historische totstandkoming van de staat Israël wordt voorgesteld als een gezamenlijk overeengekomen regeling tussen de twee bevolkingen. Misschien had er na WOII en de verschrikkelijke Holocaust veel meer energie gestoken moeten worden in het verkrijgen van instemming, voordat de politieke en juridische werkelijkheid werd vormgegeven. De internationale gemeenschap richtte zich op een territoriale oplossing: hoe kon het gebied worden verdeeld en hoe konden twee staten worden gerealiseerd? Daaraan vooraf had men de vraag dienen te stellen: hoe konden de betrokken bevolkingen komen tot een regeling die zij als gelijkwaardige partijen konden aanvaarden?

Dat zou zeker een langdurig en moeilijk proces zijn geweest. Het is niet zeker dat onderhandelingen op basis van wederzijdse instemming tot overeenstemming zouden hebben geleid. Toch is dat geen reden om de vraag naar instemming, naar consent ondergeschikt te maken aan de politieke haalbaarheid van een oplossing. Nu is er vanuit macht een besluit doorgedrukt, ten koste van de Palestijnse bevolking met een conflict tot gevolg dat duurt tot de dag van vandaag. We kunnen geen vrede vanuit macht bewerkstelligen, daar is consent voor nodig van alle betrokken partijen. Wanneer eerst een politieke constructie wordt gerealiseerd en vervolgens van mensen wordt verwacht dat zij zich daaraan aanpassen, worden zij ondergeschikt gemaakt aan het project. Wanneer daarentegen eerst wordt gezocht naar een verhouding waarin mensen elkaar als gelijkwaardig erkennen, kan de politieke vormgeving daarop worden gebaseerd. Niet eerst over mensen beslissen en daarna hun instemming proberen te verkrijgen, maar eerst hun zelfbeschikking erkennen en van daaruit de politieke orde vormgeven. Dat is geen garantie voor vrede. Het is wel een ander uitgangspunt voor het zoeken naar vrede, wat mij betreft het enige juiste. We zijn op zoveel gebieden gewend om vanuit macht beslissingen er doorheen te drukken, zoals bijvoorbeeld het beleid omrent klimaat, defensie, migratie. Terwijl hier meestal een haard voor verzet en onvrede wordt geschapen. Ook de extremistische uitingen van de Islam vinden volgens mij hun bron bij het conflict tussen de staat Israël, de Palestijnen en omringende landen, inclusief Iran.

Het Engelse woord consent betekent instemming, maar het gaat om meer dan het formeel geven van toestemming. Werkelijke instemming veronderstelt dat iemand vrij is om nee te zeggen. Dit geldt voor individuen, maar ook voor politieke gemeenschappen. Een bevolking moet niet alleen onderwerp zijn van internationale besluitvorming; zij moet als politieke gemeenschap zeggenschap kunnen uitoefenen over haar eigen toekomst. Het doel moet zijn een verhouding te vinden waarin de rechten en de veiligheid van de ene bevolking niet afhankelijk zijn van de onderwerping van de andere.

Hier raakt het politieke vraagstuk wat mij betreft aan een diepere menselijke kwestie. Dat gaat over macht en hoe we hier als mens mee omgaan. Waarom proberen mensen hun wil aan anderen op te leggen? Niet uitsluitend omdat zij macht hebben, maar ook omdat zij bang zijn. Macht en angst zijn bijna altijd aan elkaar gekoppeld. Angst voor verlies, voor onveiligheid, voor de ander en voor het verdwijnen van de eigen identiteit kan ertoe leiden dat mensen controle proberen te verkrijgen over hun omgeving. In het geval van Israël is dat niet vreemd, na het verschrikkelijkste dat een volk ooit is overkomen met de Holocaust in WO II. De ander wordt dan niet meer in de eerste plaats ervaren als een zelfstandig mens, maar als een bedreiging, een obstakel of een middel om de eigen veiligheid te waarborgen. Dat mechanisme kan zich voordoen in een persoonlijke relatie, maar ook tussen bevolkingen en staten. Historische ervaringen van vervolging en geweld kunnen die angst verdiepen. Ze kunnen verklaren waarom veiligheid zo’n allesoverheersende rol krijgt. Veiligheid is het belangrijkste onderwerp in de huidige verkiezingen in Israël. Maar ze rechtvaardigen niet automatisch dat de vrijheid en zelfbeschikking van anderen worden beperkt. Daar ligt wat mij betreft het verband tussen politiek en bewustzijn.

Zolang ik de ander uitsluitend vanuit mijn eigen behoeften en angsten benader, blijft diens vrijheid iets wat mijn eigen positie kan bedreigen. Ik probeer dan mijn veiligheid te verkrijgen door de ander te beheersen. Een ontwikkeling in bewustzijn begint wanneer ik de werkelijkheid van de ander werkelijk kan toelaten. Ik hoef het niet met die ander eens te zijn. Ik hoef mijn eigen belangen niet op te geven. Maar ik erken dat de ander een eigen binnenwereld, een eigen geschiedenis en een eigen recht op bestaan en zelfbeschikking heeft. Dat verandert het uitgangspunt fundamenteel. Niet langer uitsluitend: hoe kan ik mijn doel bereiken? Maar ook: hoe kunnen wij een werkelijkheid scheppen waarin wij allebei als gelijkwaardige mensen worden erkend? Het punt is hier wel dat willen we op deze manier kunnen denken, daar is een gevoel van veiligheid voor nodig. En precies dat gevoel van veiligheid is het Joodse volk door de Holocaust ontnomen. Niet door de Palestijnen of andere Arabieren in de regio. We moeten oorzaak en gevolg hier niet omdraaien.

In de wereld van vandaag draait het nog steeds om macht, om in het groot of in het klein onze wil opleggen aan de ander. Daarmee creëren we niet de veiligheid die nodig is om te komen tot een houding van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Om die veiligheid te scheppen is heling nodig, het Joodse volk is daar wel het beste voorbeeld van. Zij hebben nooit de ruimte en tijd gekregen om hun wonden werkelijk te helen. De staat Israël was dan wel bedoeld als een veilige haven, maar door het op deze manier te realiseren, is alleen maar meer onveiligheid geschapen. Veiligheid kun je niet met geweld afdwingen, ook niet door het verschrikkelijke geweld dat notabene nu door Israël zelf wordt gepleegd. Hiermee wordt alleen maar meer onveiligheid geschapen in de regio en werd door 7 oktober de afschuwelijke Joodse wond opengereten. Het zegt wat mij betreft meer over de onmogelijkheid van deze oplossing, dan maar steeds te benadrukken hoe terroristisch Hamas is.

Ik hoop dat zowel de Holocaust als de verschrikkelijke reactie van Israël op 7 oktober uiteindelijk gaat leiden tot het bewustzijn dat de bestaande machtsstructuur en de oplossingen die we vandaaruit bedenken, niet werkt. Dat het ons tot stilstand dwingt en we met onze aandacht naar binnen gaan. We helen niet door politieke constructies te bedenken, maar door het contact te maken met onze binnenkant, onze essentie en de liefde die daarin aanwezig is. Ze lijken tegenover elkaar te staan, macht en liefde. Maar als liefde macht raakt, wordt kwetsbaarheid onze kracht. In die verandering ligt de oplossing en de bewustzijnssprong die we als mens dienen te maken. Dat gebeurt eerst op individueel niveau, kijk maar eens naar de verschillende afleveringen van de Verwondering, bijvoorbeeld die van de zanger en rapper Typhoon. Als genoeg individuen deze sprong maken, ontstaat er een volume dat op een gegeven moment groot genoeg is om een kanteling in het collectief te veroorzaken. Dan is er genoeg veiligheid om onze machtsstructuur los te laten en werkelijk in vrede met elkaar samen te leven. Daar geloof ik in.