Israel: de nucleaire schaduw die niet wordt benoemd

Hier op de West Bank en elders in het Midden-Oosten wordt natuurlijk met grote spanning uitgekeken naar de uitkomst van de indirecte onderhandelingen tussen de Verenigde Staten en Iran, die de afgelopen dagen in Genève plaatsvonden. De inzet is hoog: wel of geen regionale oorlog. Centraal staat het Iraanse nucleaire programma en de politiek van de VS om te voorkomen dat Iran een kernwapen ontwikkelt.

De verantwoordelijkheid wordt goeddeels bij Iran gelegd: een theocratische staat die als “irrationeel” en daardoor als inherent gevaarlijk niet alleen voor zijn inwoners maar ook voor de buurlanden wordt gezien. Maar er is een elephant in the room. Die andere actor in de regio die naar vele berichten al over kernwapens beschikt, Israël, wordt stilzwijgend verondersteld een “rationele” actor te zijn: een staat die kernwapens niet als eerste zou gebruiken en ze uitsluitend zou inzetten als uiterste noodmaatregel en uit zelfverdediging.

Die aanname verdient serieuze heroverweging.

De oorlog tegen Gaza heeft laten zien dat er in Israël geen effectieve remmingen bestaan op het gebruik van massaal geweld tegen een burgerbevolking. Het doden van tienduizenden Palestijnse burgers bleek geen politiek of moreel taboe. Waar het in andere contexten vaak moeilijk is om genocidale “intentie” aan te tonen, ligt dat hier anders: uitspraken van politici, ministers, regeringsleiders, journalisten en influencers zijn uitgebreid gedocumenteerd.

In de publieke sfeer in Israël is ook het idee van nucleair geweld niet echt een taboe. In november 2023 werd heritage minister Amichai Eliyahu, gevraagd of “een atoombom op Gaza een optie was om alles plat te maken, iedereen daar uit te schakelen”: “Dat is één manier,” zo antwoordde hij. Premier Netanyahu nam afstand van dat antwoord, maar Eliyahu werd niet ontslagen en maakt nog steeds deel uit van de regering.

Het Knessetlid Tally Gotliv (Likoed) schreef in 2023 op sociale media over Gaza:

“Alleen een explosie die het Midden-Oosten doet schudden zal de waardigheid, kracht en veiligheid van dit land herstellen. Het is tijd voor een doemdagwapen dat onbeperkt krachtige raketten afvuurt… Niet het platleggen van een wijk — maar het verpletteren en volledig vernietigen van Gaza.” Ook zij geldt nog steeds als een van de meest prominente stemmen binnen de partij in de Knesset.

In juli 2024 verklaarde oppositieleider Avigdor Lieberman dat “we het Iraanse nucleaire programma niet met conventionele middelen kunnen stoppen.” Opvallend genoeg bleef een publieke discussie over die uitspraak vrijwel uit. In juli 2025 ging de Israëlische historicus Benny Morris een stap verder door te stellen dat Israël op dat moment een directe oorlog tegen Iran zou moeten beginnen, desnoods met inzet van kernwapens, omdat Iran uranium tot 90 procent had verrijkt.

Ook militair-strategisch zijn er redenen je achter de oren te krabben. Het idee van pre-emptieve en preventieve zelfverdediging — het toebrengen van een eerste slag wanneer een vijandelijke aanval dreigend wordt geacht, of wanneer een tegenstander massavernietigingswapens ontwikkelt — behoort tot het standaard strategische denken binnen Israëlische veiligheidskringen.

Israël stelt al decennia dat het niet als eerste “formeel” kernwapens zal “introduceren” in de regio. Dat wordt vaak opgevat als een belofte om ze niet als eerste te gebruiken. Maar de formulering “formeel introduceren” verwijst naar politieke en juridische stappen, zoals publieke erkenning van het bezit van kernwapens of opname ervan in een officiële militaire doctrine. Zij sluit het daadwerkelijke gebruik van kernwapens in een preventieve of pre-emptieve context niet uit. (Ter vergelijking: China heeft een expliciete en ondubbelzinnige niet-eerste-gebruikverklaring afgelegd: “China zal nooit als eerste kernwapens gebruiken, op geen enkel moment en onder geen enkele omstandigheid. China zal geen kernwapens inzetten tegen niet-kernwapenstaten of in kernwapenvrije zones.”)

Ten slotte is ook het idee dat Israël een “rationele” actor zou zijn deze jaren moeilijk vol te houden - wat “rationeel” ook moge betekenen. In de regering opereren partijen die openlijk messianistische visies uitdragen en bereid zijn geweld te gebruiken en te provoceren, bijvoorbeeld in Jeruzalem door de status quo rond de Al-Aqsa Moskee (Tempelberg) te ondermijnen. Er bestaan legale organisaties die openlijk pleiten voor de bouw van een Derde Tempel op die plek.

Ook buiten Israël zijn invloedrijke actoren allesbehalve rationeel in klassieke zin. Techmiljardairs in de Verenigde Staten die het Israëlische militair-industriële complex steunen, combineren dat soms met een apocalyptische “bunker-voor-de-eindtijd”-mentaliteit. Ook binnen de Amerikaanse politiek spelen bijna theocratische elementen een rol. De bekende influencer Tucker Carlson vroeg recent aan de Amerikaanse ambassadeur in Israël, Mike Huckabee, wat hij ervan vond als het huidige Israël een interpretatie van het Bijbelboek Genesis zou overnemen waarin Israëls grondgebied reikt van de Nijl tot de Eufraat. Huckabee antwoordde: “Het zou prima zijn als ze alles namen.”

Grote zgn. christelijk-nationalistische bewegingen in de VS, waarop Donald Trump mede steunt, koesteren een eindtijdfantasie waarin Israël een centrale rol speelt, en “de islam” de ultieme vijand is.

“Israël is een gevaar,” schreef de columnist Gideon Levy deze week in Haaretz. “Een land dat een openlijk verklaarde vernietigingsoorlog [in Gaza] voert, is een gevaarlijk land.” Zo’n land heeft volgens hem niet het recht andere staten de maat te nemen en te bepalen wie welke wapens mag bezitten — en evenmin het recht om de Amerikaanse regering richting een oorlog tegen Iran te duwen.

Ik zeg niet dat het waarschijnlijk is dat Israël kernwapens zal inzetten. Wel dat het denkbaar is en dat die mogelijkheid niet buiten het publieke debat mag blijven.