Is Nederland monetair gezien wel soeverein?

Eerder schreef ik hier en hier op Joop.nl twee artikelen over de werking van de overheidsfinanciën. Naar aanleiding van beide eerdere artikelen kreeg ik het commentaar dat wat ik beschreef alleen geldt voor een land dat zijn eigen valuta uitgeeft. Nederland heeft zijn eerdere valuta, de gulden, opgegeven en gebruikt nu de euro. Dat is volgens sommige commentaren, dus niet óns geld. Daarom zou wat ik beschreef niet gelden voor Nederland. 

Ik wil daarop wat uitgebreider reageren dan mogelijk is via de commentaren op de artikelen zelf.

De euro is van alle eurolanden, dus ook van Nederland. Als de Nederlandse regering geld uitgeeft doet ze dat via De Nederlandsche Bank (DNB), onze centrale bank. De DNB is weliswaar juridisch onderdeel van de ECB en alle beleids­beslissingen zoals rente- aanpassingen worden in Frankfurt genomen door een directieraad waarin de presidenten van alle nationale centrale banken zitting hebben. Maar de uitvoering van alle finan­ciële operaties gebeurt nog steeds door de nationale centrale banken.

Als de Nederlandse regering 100.000 euro betaalt aan een bouwbedrijf voor de bouw van een brug, dan verloopt dat via een aantal transacties. De hoofdlijn komt neer op het volgende: DNB verlaagt de rekening van de staat met 100.000, ook als die daarmee in de min komt. Tegelijk verhoogt DNB de rekening die de bank van het bouwbedrijf heeft bij DNB. De bank verhoogt vervolgens de bankrekening van het bouwbedrijf met 100.000 euro. Daarmee is het vermogen van het bouwbedrijf met 100.000 euro gegroeid. (Strikt genomen groeide dat vermogen al op het moment dat de regering toezegde 100.000 euro te zullen betalen voor de bouw van de brug.) 

Bij belastingbetalingen wordt de omgekeerde weg bewandeld. Dus bij een betaling door de regering ontstaan euro's vanuit het niets en door belastingen verdwijnen ze weer in het niets. Omdat de regering in de regel meer uitgeeft dan het als belasting int, blijft er geld en vermogen achter bij de particuliere sector. Een overheidstekort brengt dus vermogen in de particuliere sector. Een overheidsoverschot roomt daarentegen vermogen af uit de particuliere sector. Dit hoeft op zich niet zo'n probleem te zijn, als er een eerlijke vermogensverdeling is. Dat is echter geen financieel- technische zaak maar puur en kwestie van politiek.  

Dat geldt ook voor het antwoord op de in de titel gestelde vraag: is Nederland monetair soeverein? Laat me even kort uitleggen wat monetaire soevereiniteit inhoudt: Een land is monetair soeverein als het niet zonder geld kan komen te zitten en dus alles kan betalen wat het nodig heeft, zolang die middelen beschikbaar zijn. Zo'n land kan niet onvrijwillig failliet gaan.  

Aan de ene kant beperken de maxima voor het overheidstekort van een euroland de mogelijkheid om geld uit te geven. Dat is een politieke keuze geweest. Aan de andere kant heeft de ECB met zijn aangesloten nationale centrale banken bewezen dat het de euro kan redden als dat nodig is. Als gevolg van de eurocrisis en de covid-pandemie heeft het instrumenten in het leven geroepen waarmee dit mogelijk is. Of de ECB daar gebruik van zal maken staat niet op voorhand vast. Daarover laat het de regeringen maar ook de financiële markten in het ongewisse met onzekerheid en oplopende rentes als gevolg. Als de politieke wil er is kan aan die onzekerheid en eind gemaakt worden.   

Mijn antwoord op de vraag is: Ja, Nederland is tot op zekere - door politiek bepaalde - hoogte monetair soeverein. 

Een nuttige vervolgvraag is: Is dat voldoende? In goede tijden misschien wel. Maar heeft de regering ook voldoende ruimte om tegenvallers op te vangen? En om noodzakelijke maatregelen te nemen tegen klimaatverandering en al het andere dat ons hoognodig te doen staat? 

Dat denk ik niet. Ik denk dat regeringen in Europa niet genoeg ruimte hebben om te doen wat er gedaan moet worden. De EU heeft daar ook niet de mogelijkheden voor gekregen. De Commissie heeft slechts een minuscuul budget en al was dat budget groter, dan is er te weinig democratische controle en zeggenschap vanuit de Europese bevolking.  

In mijn ogen is er financieel-technisch voldoende ruimte om te doen wat er gedaan moet worden. De grootste politieke vraag blijft echter hoe Nederland en de andere EU-landen weer volledige ruimte krijgen om echt te doen wat nodig is. Daar zijn waarschijnlijk grondige aanpassingen van de Europese verdragen voor nodig.  

Dit artikel, de beide voorgaande en die op mijn site, zijn geïnspireerd door Modern Monetary Theory. MMT beschrijft de fundamentele mechanismen van de economie, gebaseerd op de onomstotelijke logica van dubbel boekhouden.