Is het gerechtvaardigd Israël als geheel genocidaal te noemen?

Hoe de massamoord op de Armeniërs uiteindelijk leidde tot de term genocide.

Door de ophef rond de Holocaustherdenking in Rotterdam van 31 juli is er weer veel sprake van genocide. Daarom is het goed nog eens op een rijtje te zetten waar die term vandaan komt en hoe de officiële definitie luidt.

De vader is Raphael Lemkin, een van Polens grootste juristen. Toen de nazi's en de sovjets zijn land in 1939 samen liquideerden, wist hij net op tijd naar Litouwen te ontsnappen. Vandaar vluchtte hij naar Zweden en verder naar de Verenigde Staten waar hij een docentschap kreeg aan Duke University. Lemkin was van joodse afkomst. Hij kroop dus door het oog van de naald. Van zijn familie hebben 59 leden de Holocaust niet overleefd.

Lemkin was geïnteresseerd geraakt in massamoorden door wat het Ottomaanse rijk de Armeniërs heeft aangedaan. Pas in 1944 zou Lemkin daarvoor de adequate term verzinnen: genocide. De hoofddader van deze volkerenmoord, Mehmed Talaat Pasha was als balling naar Duitsland gevlucht. Een Turkse rechtbank veroordeelde hem bij verstek ter dood. Lemkin vond het merkwaardig dat het Duitse openbaar ministerie hem niet vervolgde en dat de regering hem niet uitleverde ondanks dringende verzoeken daartoe vanuit Turkije. Duitsland beriep zich daarbij op zijn soevereiniteit. Die Talaat kreeg op 15 maart 1921 een nekschot van een Armeense activist Soghomon Tehlirian.

Tehlirian werd wegens moord voor de rechter gebracht. Tijdens het proces toonde de verdediging honderden foto's van de massamoord op de Armeniërs. De jury sprak hem daarop vrij omdat hij wel tijdelijk krankzinnig moest zijn geweest, toen hij oog in oog kwam te staan met de hoofdverantwoordelijke voor dit alles. Lemkin concludeerde: "Tehlerian begaat een moord door één man te doden, maar een dictator die meer dan een miljoen mensen vermoordt, wordt dan niet als zodanig beschouwd?"

Hierdoor geïnspireerd ging hij diep nadenken over een mogelijkheid om het soort misdaden als die van Talaat op de een of andere manier te definiëren en op te nemen in het internationaal recht. Toen hij in Zweden een eerste toevluchtsoord vond, ging hij bovendien de wetten en de maatregelen van bestuur analyseren die de nazi's nodig hadden om hun rassenbeleid door te voeren. Daar ging hij aan Duke University mee door. In zijn boek Axis Rule in occupied Europe introduceerde Lemkin tenslotte zijn begrip genocide. Dat was allemaal voor de bevrijding van Auschwitz door de Sovjets en dat komt in Lemkins omschrijvingen tot uiting. Wat daar gebeurde, de massamoord als industrie, ging waarschijnlijk zijn voorstellingsvermogen nog te boven.

In Lemins genocidebegrip past de totale onderwerping van een volk, dat vervolgens van zijn taal, zijn geschiedenis en zijn specifieke karakter wordt beroofd om vervolgens een ondergeschikte rol te spelen. Daardoor zal het verdwijnen. Uithongering en massamoord zal bij dit alles overigens wel een rol spelen. Lemkin gebruikt in zijn betogen overigens ook het woord "kolonisatie". In ieder geval is zijn genocidebegrip veel breder dan de totale fysieke uitroeiing van een volk.

Na de Tweede Wereldoorlog raakte Lemkin betrokken bij de processen van Neurenberg, waarin het begrip genocide tot zijn spijt geen rol speelde, en de beginjaren van de Verenigde Naties. Hij maakte zich er sterk voor dat mede in verband met de Universele Verklaring van de Mensenrechten genocide tot een internationaal misdrijf verklaard werd. Daarin slaagde hij maar de definitie werd wel vernauwd.

In 1948 aanvaardden de Verenigde Naties een conventie over het voorkomen en bestraffen van de misdaad genocide.

Artikel II geeft een definitie:

In the present Convention, genocide means any of the following acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnical, racial or religious group, as such:

(a) Killing members of the group;

(b) Causing serious bodily or mental harm to members of the group;

(c) Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part;

(d) Imposing measures intended to prevent births within the group;

(e) Forcibly transferring children of the group to another group.

Wie zich hieraan schuldig maakt of er voorbereidingen toe treft, is strafbaar.

De conventie bepaalt dat verdachten van genocide berecht moeten worden in het land waar deze misdaad is gepleegd. Aan de andere kant stelt artikel VIII dat beschuldigingen van genocide op zich niet gelden als politieke misdaden op grond waarvan verdachten moeten worden uitgeleverd. Elk land behoudt zich het recht voor eigen regelingen te treffen.

Zo kunnen regimes hun eigen burgers of voormalige bondgenoten die zij na hun val bescherming hebben geboden, vrijwaren van vervolging. Een goed voorbeeld daarvan is Bashar al-Assad, die met zijn gezin veilig in Rusland woont.

In het algemeen spraakgebruik heeft de term genocide een nog smallere betekenis gekregen. Het gaat daarbij uitsluitend om fysieke uitroeiing van een heel volk. De Holocaust is om zo te zeggen de iconische genocide met de poging om de Tutsi's in Rwanda uit te roeien als goede tweede. Wie er zo over denkt, kan ontkennen dat Israël genocide pleegt omdat ondanks de honderdduizend slachtoffers die in Gaza minimaal gevallen zijn, er geen sprake van is dat het Palestijnse volk wordt uitgeroeid. Integendeel, het is de afgelopen zeventig jaar in omvang verzesvoudigd.

Zo gemakkelijk is het niet. Wie de officiële definitie van de Verenigde Naties ter hand nemen, ontdekt eenvoudigweg te veel zaken die hen bekend voorkomen uit de berichtgeving over Gaza. Er vallen daar massaal slachtoffers. Aan de lopende band raken tallozen ernstig gewond. Door de bombardementen en de blokkade zijn de levensomstandigheden onmenselijk. Medicijnen en voedsel worden immers mondjesmaat toegelaten.

Toch: is dat genocide? Een belangrijk onderdeel van de VN-definitie is de intentie van de daders. Is het de bedoeling van Israël de Palestijnen als nationale, etnische, raciale of religieuze groep geheel of gedeeltelijk te vernietigen? Is dat de bedoeling van de bezetting op de West Bank en de behandeling van Gaza? Het zal niet meevallen dat voor een onafhankelijke rechtbank te bewijzen. Wel dat er op grote schaal oorlogsmisdaden worden gepleegd maar niet dat dit gebeurt met de intentie de Palestijnen te vernietigen.

Wat dat betreft zou men verder komen met wat Lemkin in de oorlogsjaren schreef.

Maar dan nog: er is geen sprake van dat de taal en de cultuur van de Palestijnen worden uitgewist. Wel is er sprake van dat op grote schaal zowel in Gaza als in Zuid-Libanon historische monumenten, soms van duizenden jaren oud, bewust kapot zijn gebombardeerd met het gelegenheidsargument dat Hezbollah of Hamas daar onder de grond zat.

Ook is het zonneklaar dat Israëlische kolonisten op de West Bank consequent bezig zijn hun Palestijnse buren het leven onmogelijk te maken. Dat valt onder het begrip "verdrijving" in de definitie van genocide.

Toch wordt Israël op brede schaal gedefinieerd als een genocidale staat. Dat deed bijvoorbeeld Amnesty International al op 5 december 2024. Ze baseert deze conclusie op een schokkend rapport waarin misdadige acties in Gaza uitvoerig worden gedocumenteerd. Waar het om de intentie tot genocide gaat is het bewijs zwakker. De opstellers van het document brachten webpagina's en uitingen op de sociale media bijeen van allerlei sleutelfiguren in de politiek en de strijdkrachten. Het waren er op dat moment 102 "die Palestijnen dehumaniseerden, of opriepen tot daden die verboden zijn onder de genocideconventie of andere misdaden onder het internationaal recht tegen Palestijnen in Gaza, zoals het uitbreiden van vestiging [door kolonisten, HvdH], deportatie of aanvallen in het wilde weg. Dan wel deze rechtvaardigden".

Je kunt daar de auteurs van deze teksten op aanspreken maar niet de staat Israël of alle Israëli. Datzelfde geldt voor de dreigende verklaringen van legerleiders, die Hamas een totale blokkade beloven en de hel waar ze door de massamoorden op 7 oktober 2023 om hadden gevraagd.

Dit leidt tot de volgende conclusie. Israëlische soldaten en politici maken zich schuldig aan daden, waar duidelijk een genocidaal luchtje aan zit. Dat kan niet tot de conclusie leiden dat een hele staat genocidaal is zoals in de veel gebruikte term "de genocidale rogue state" Israël. Je kunt wel personen aanwijzen die daden verrichten met een genocidaal karakter. Je mag daar niet zomaar een hele samenleving van beschuldigen. Dan raak je in de knoop met het bewijs en zo'n veroordeling van een heel volk en een hele samenleving, brengt je op hetzelfde mentale pad als genocideplegers.

Zuid-Afrika had toch de staat Israël om Gaza bij het Internationaal Gerechtshof beschuldigd van genocide? Ja, dat denkt Jan en Alleman. In werkelijkheid gaat het over genocidale daden. Zuid-Afrika formuleert dat aldus:

"The acts and omissions by Israel complained of by South Africa are genocidal in character because they are intended to bring about the destruction of a substantial part of the Palestinian national, racial and ethnical group, that being the part of the Palestinian group in the Gaza Strip (“Palestinians in Gaza”). The acts in question include killing Palestinians in Gaza, causing them serious bodily and mental harm, and inflicting on them conditions of life calculated to bring about their physical destruction. The acts are all attributable to Israel, which has failed to prevent genocide and is committing genocide in manifest violation of the Genocide Convention."

Het Hof heeft die zaak in behandeling genomen maar het zal zeker tot 2029 duren voor er een uitspraak ligt. En die kan alle kanten opgaan. Voorlopig is men nog bezig met onderzoek. Daarbij spelen verklaringen van interventie door soevereine landen een grote rol. Ook Nederland heeft zo'n verklaring ingediend. Dit samen met Hongarije, de Verenigde Staten, IJsland, Fiji, Namibië, Paraguay, Colombia, Mexico, Spanje, Turkije, Chili, Malediven, Bolivia, Ierland, Cuba, Belize, Nicaragua, Libië, Brazilië, Comoren, België en uiteraard de Palestijnse Autoriteit. Nederland onthoudt zich in zijn verklaring van een standpunt, zo meldde minister Berendsen aan de Tweede Kamer. Zo ver is het nog niet. Het document legt slechts uit waarom Nederland reden heeft gedurende het hele proces zienswijzen in te dienen. Volgens minister Berendsen kunnen landen nu al niet ontvankelijk worden verklaard als zij voor hun beurt spreken en nu al een standpunt innemen in deze kwestie tussen Zuid-Afrika en Israël.

Inmiddels heeft het Strafhof ook van zich laten horen. Het heeft Netanyahu, Galant en Deif gedaagd.

Dat is de weg: daders identificeren en ter verantwoording roepen. Het is gemakzuchtig te spreken van een genocidale staat.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen en de affaire rond het Groninger aardgas evenmin zeker nu de laatste putten open blijven en Friesland zo´n schandelijke compensatie geboden wordt voor het toestaan van nieuwe winningen.

Beluister Het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: Nolan en de Odyssee