Iran: de revolutie van 1979 is dood, lang leve de nieuwe revolutie?

Bliksemsnel verandert het collectief gemoed van Iraniërs door het aangerichte bloedbad door het regime van afgelopen januari. Na 47 jaar van relatieve berusting beweegt de Iraanse burger zich richting een gigantische paradigmashift.

Morgen vieren de machthebbers in Iran het 47e jaar van de revolutie die uiteindelijk het huidige regime aan de macht heeft gebracht. De hoogste leider heeft deze keer persoonlijk de mensen opgeroepen om morgen de straat op te gaan, als uiting van trouw aan de islamistische revolutie. In een land met nagenoeg 94 miljoen inwoners gaat het het regime zeer waarschijnlijk lukken om duizenden - die veelal aan het infuus van deze renteniers-oliestaat liggen - de straat op te krijgen en de schijn van het eeuwige leven van 1979-revolutie op te houden. Maar de waarheid is, wat de meerderheid van Iraniërs betreft: de 1979-revolutie is al lang dood.

De genadeslag voor de 1979-revolutie heeft het regime afgelopen maand toegebracht. Iran ontwaakte in de maand januari in een nieuwe werkelijkheid: de staat had in maar een paar dagen massaal en reukeloos om zich heen geslagen. Een misdaad tegen de menselijkheid was door de eigen staat begaan. Over het aantal doden is het nog altijd speculeren. Maar zelfs bij de meest voorzichtige internationale instanties, naarmate meer informatie druppelsgewijs binnenkomt, zijn de geschatte cijfers alsmaar stijgende. Zie bijvoorbeeld het persbericht van 30 januari van CHRI, een van de meest gerespecteerde en onafhankelijke mensenrechten organisaties die zich met Iran-watch bezig houdt: https://iranhumanrights.org/2026/01/unreported-atrocities-eyewitnesses-detail-massive-and-deadly-state-crackdown-against-protesters-in-irans-provincial-cities-2/

Als ik vrienden en kennissen in Iran spreek de afgelopen dagen, heerst steeds minder de schok van ongeloof over de bruutheid en omvang van de misdaden van de staat, maar vooral boosheid. Neen, boosheid is veel te zacht uitgedrukt: woede is het juiste woord. Een veenbrand van woede gaat razendsnel door het collectief bewustzijn van Iran. Alles, maar dan ook alles wat geassocieerd en geïdentificeerd wordt met de Islamitische Republiek en de 1979-revolutie die ernaar toe leidde moet het ontgelden. Een collectief paradigmashift is gaande.

Morgen is het de viering van een revolutie die vrijwel meteen verzuimde in het nakomen van haar beloftes: er was vrijheid beloofd en welvaart en stabiliteit. Maar het bracht veel meer tirannie en onderdrukking, politieke instabiliteit en economische malaise. Dat is het oordeel van de overgrote meerderheid van Iraniërs dezer dagen, buiten de kringen van machthebbers, en een minderheid onder de bevolking die profiteert van de huidige dictatuur.   

Deze collectieve oordeelsvorming is niet van vandaag of gisteren. Het vertrouwen in het regime is door de decennia heen alleen maar gaan slinken. Wat wel nieuw is, is de acceleratie waarmee men van een tamelijk berustende houding of hoogstens hopend op hervorming binnen het regime en verbetering van de relatie met het westen en de regio en economische vooruitgang, verandert naar een resolute overtuiging dat het volstrekt anders moet: een ander regime, een andere wereldoriëntatie, een ander vocabulaire én een andere cultuur. Er is in alle opzichten een ander repertoire van de volkswil aan het ontstaan, en dát is revolutionair.

De Iraanse revolutie van 1979 verklaarde zich in zijn kern – en niet alleen onder de Islamisten – als uitdager van de westerse liberale democratie en het kapitalistisch systeem. ‘Liberaal’ was een scheldwoord en kapitalistisch denken een vloek. Nu snakt Iran naar een liberale democratie en aanschouwt met jaloerse ogen hoe de Golfstaten met succes meedoen met de kapitalistisch wereldeconomie.

Amerika was de grote vijand – ook dat was niet alleen een sentiment onder de aanhang van Khomeini, de belangrijkste links-seculiere opponenten waren nog meer anti-Amerikaans. Het is niet overdreven om te zeggen dat Amerika en in het bijzonder de huidige president van Amerika Trump dezer dagen als belangrijkste steun en toeverlaat van Iraniërs wordt gezien bij het omver willen werpen van het regime.

Israël was en is de verpersoonlijking van het kwaad in de revolutionaire retoriek van de Islamisten, die er met de winst van de 1979-revolutie vandoor gingen. Maar een groeiende groep in Iran ziet de decennialange inmenging van Iran in het conflict tussen Israël en Palestina als absurd. De miljarden die het Iraanse regime besteedt aan het tot stand brengen en bestendigen van Hezbollah in Libanon en de Palestijnse Islamitische Jihad, is een doorn in het oog van vele Iraniërs. Er is zelfs een steeds luidere geopolitieke heroriëntatie: Israël en het volk van Iran hebben een gemeenschappelijk vijand, namelijk het regime in Iran, en dus zijn de regionale bondgenoten van het Iraanse regime – de vijanden van Israël – ook de vijanden van het Iraanse volk.

De razendsnelle verandering van het algeheel collectief gemoed, denken en repertoire gaat verder en ook cultureel dieper. Na 47 jaar onder het juk van een regime die de eigen wandaden en misdaden vooral probeert te legitimeren door zich te profileren als de vertolker van de leer van de islam, keert de massa zich tegen de islamitische geestelijken, islamitische retoriek en praktijken. Ik denk dat menig sjiitische geestelijke dezer dagen met veel angst en beven in typische kledij en tulband de straat opgaat, bang om hard aangesproken te worden en zelfs aangevallen, om de misdaden die het regime onder de vlag van de islam begaat.

De verandering is dramatisch in haar symboliek. Bij begrafenissen van tijdens de januariprotesten door het regime omgebrachte burgers, uiten de nabestaanden niet meer het gangbare islamitische rouwbetoon. In plaats van “La Illah al Illalh” te roepen bij het dragen van de kist van de overledene naar het graf, applaudisseren zij om de moed van diegene, en al betraand en zuchtend, dansen de nabestaanden, om het door de staat gedode dappere dierbare familielid te vieren.

Zelfs de erenaam voor de omgekomen protesterende menigte wijkt af van het tot nu toe gangbare Arabische en uit de Koran afkomstige woord Shahid, wat martelaar betekent. Het nieuwe woord verwijst naar de pre-islamitische Perzische taal en cultuur. Javidnaam: de naam die vereeuwigd is.

De symbolische vertolking van de radicale collectieve mentale omwenteling die Iraniërs ondergaan is ook terug te zien op de vlag. Het geabstraheerde La Illah al Illalh als logo in het midden van de driekleur maakt plaats voor een oud patriottistisch logo: de leeuw met het zwaard in de hand en met de zon op de rug.

Last but not least, de verpersoonlijking van dit alles is de groeiende aanhang van de zoon van de voormalige sjah, in ieder geval als verpersoonlijking en symbool van de nieuwe (of terugkerende, afhankelijk van hoe je het bekijkt) verbindende factor voor Iran: van de islam als kernidentiteit van de 1979-revolutie ,naar patriotisme en de kroon als kernidentiteit.

Een massale en radicale ommekeer is kortom gaande in Iran, in politiek, geopolitiek en economisch denken, en ook in culturele uitingen en opgevoerde symbolen: van islamitisch naar patriottistisch.

Er zijn vele inmiddels op leeftijd gekomen dissidente intellectuelen in Iran – sommigen met een Islamistisch verleden, anderen met een socialistisch of communistisch verleden – die achteraf met spijt terugkijken naar de radicalisering van de samenleving die tot de 1979-revolutie leidde. “Liever evolutie dan revolutie” is het adagium van deze lieden, wijs geworden door eigen ervaring. Opnieuw gaat Iran door een radicaal momentum, mede door de misdaden tegen de menselijkheid die het regime in januari heft begaan. De deuren naar evolutie en hervorming lijken voorgoed dichtgesmeten en een nieuwe revolutie lijkt voor de meerderheid van Iraniërs de enige optie.