Institutioneel racisme ontstaat bij de gratie van de banaliteit van het kwaad

Boete aan tien gemeenten is een druppel op een gloeiende plaat.

De recente boete aan tien gemeenten wegens het schenden van regels rond persoonsgegevensbescherming vormt geen op zichzelf staand incident. Deze affaire moet worden begrepen in het verlengde van de toeslagenaffaire en legt opnieuw bloot hoe institutionele discriminatie ontstaat, voortbestaat en wordt genormaliseerd binnen democratische instituties. Niet door expliciete kwaadaardigheid alleen, maar vooral door de banaliteit van het kwaad.

In deze zaak hebben gemeenten burgers met een migratieachtergrond structureel geregistreerd, geprofileerd en gevolgd zonder toereikende wettelijke grondslag en zonder aantoonbare noodzaak. Fundamentele beginselen zoals proportionaliteit, doelbinding en non-discriminatie zijn daarbij geschonden. Wat dit dossier bijzonder maakt, is niet alleen de aard van de overtredingen, maar het patroon dat zichtbaar wordt. Net als bij de toeslagenaffaire gaat het niet om individuele fouten, maar om een systemisch falen van democratische instituties.

Institutionele discriminatie manifesteert zich hier niet primair als ideologische haat, maar als bestuurlijke routine. Zij ontstaat wanneer functies worden uitgeoefend zonder fundamenteel ethisch en moreel kompas. Wanneer ambtenaren, bestuurders en uitvoerders hun handelen reduceren tot taakuitoefening, procedure en instructie, verdwijnt persoonlijke en publieke verantwoordelijkheid. Onrecht wordt niet meer herkend als onrecht, maar herleid tot “beleid”, “veiligheid” of “opdracht”.

De banaliteit van het kwaad schuilt precies in deze passieve houding. In het zwijgen uit eigenbelang, in de calculatie dat verzet risico’s oplevert, in het meebewegen met dominante onrechtvaardige praktijken omdat zij institutioneel gelegitimeerd zijn. Discriminatie wordt daarmee niet bestreden, maar gereproduceerd. Niet omdat iedereen het ermee eens is, maar omdat te weinig mensen weigeren mee te doen.

Exponentiële figuren van het kwaad bestaan altijd en overal. Waar het in een democratie wezenlijk om draait, is dat instituties bevolkt worden door democraten. Mensen die zich onvoorwaardelijk verzetten tegen onrecht, die weigeren uitvoerder te zijn van discriminerende systemen, en die bereid zijn democratisch weerstand te bieden, ook wanneer dat persoonlijk ongemak of risico met zich meebrengt. Zij vormen de ruggengraat van de democratische rechtsstaat.

Zowel de toeslagenaffaire als de casus van de tien gemeenten zijn slechts het topje van de ijsberg. Zij zijn uitsluitend mogelijk geweest omdat de democratie onvoldoende waakzaam is geweest. Omdat controlemechanismen faalden, maar vooral omdat morele waakzaamheid binnen instituties is verzwakt. Democratie vergt meer dan regels en procedures. Zij vereist actief moreel handelen.

Veiligheid is zonder twijfel een belangrijk collectief goed. Dat veiligheidsorganisaties dag en nacht informatie verzamelen om risico’s tijdig te signaleren en waar nodig preventieve maatregelen te nemen, is een noodzakelijke voorwaarde voor een vreedzame democratische samenleving. Maar de grens tussen legitieme veiligheid en totalitaire trekken is dun. Wanneer minderheidsgroepen structureel worden gezien als potentiële dreiging, wanneer bevolkingsgroepen via omvolkingsframes worden geproblematiseerd, worden fundamentele universele waarden overschreden.

Het is uit den boze dat moskeeën nog steeds worden benaderd als potentiële bronnen van gevaar en primair worden gekaderd binnen terrorismebestrijding. Daarmee worden burgers niet beschermd, maar gestigmatiseerd. Veiligheid verliest haar beschermende functie wanneer zij selectief wordt toegepast en verandert dan in een instrument van uitsluiting.

Institutioneel racisme ontstaat niet vanzelf. Het ontstaat bij de gratie van de banaliteit van het kwaad. Door functievervulling zonder ethisch kompas, door passiviteit tegenover onrecht, door het normaliseren van discriminerende praktijken en systemen. De keuze waar democratie uiteindelijk voor staat, is fundamenteel. Geen ruimte bieden aan de banaliteit van het kwaad en geen deel uitmaken van haar mechaniek. Dat is geen abstract ideaal, maar een concrete democratische plicht.