In het patriarchaat is de vrouw 'neukbare kunst': daarom wil de toeschouwer haar nog steeds duiden

Waarom stuitte #MeToo bij meer mannen uit generatie X en de babyboomers tegen de verkeerde borst dan bij de jongere generaties? In hun eigen beleving ging het emancipatieproject in de jaren zeventig uitzonderlijk goed. De ontkerkelijking had de patriarchale moraal verdreven, de pil en het recht op abortus gaven vrouwen controle over hun voortplanting, en seks werd eindelijk bevrijd van schuld en schaamte. Wat viel er nog te bevechten?

Dat verkrachting binnen het huwelijk pas in 1991 strafbaar werd, bijvoorbeeld? Een huwelijk werd nog heel lang gezien als een vrijbewijs en vrijbrief, waardoor verkrachting praktisch onmogelijk was. Met die context is het niet vreemd dat #MeToo nu voor veel mannen die zichzelf als 'vrijzinnig' ervaren voelen als een vorm van verpreutsing. Als een wraakactie om hun tot daders te verklaren, terwijl zij zichzelf juist zagen als bondgenoten van de seksuele bevrijding. Dat bondgenootschap werd vooral gedefinieerd vanuit intentie, niet vanuit ervaring of hiërarchie.

Onbedoeld legt dit een structurele misvatting bloot over wat emancipatie eigenlijk was en vooral: voor wie. Vrouwen worden in het patriarchaat gezien als kunstwerken, waardoor de aantijging van vrouwenhaat onwerkelijk lijkt. Kunst wordt gewaardeerd omdat het schuurt, schoonheid laat zien en diepgang toont. Dat kun je toch niet haten? Vrouwen zijn zelfs neukbare kunst, dus daar zijn we helemaal dol op!

Het probleem is echter dat kunst zichzelf niet mag definiëren of interpreteren. Dat doet de toeschouwer — nog los van de structurele onzichtbaarheid van vrouwen van kleur in het museum. We willen tieten zien op het strand, maar meisjes iets bijbrengen over de clitoris heet ineens seksualisering van kinderen. Je moet vooral weten hoe je niet zwanger wordt. De pil, condooms en abortusrechten boden vrouwen meer controle over hun eigen lichaam. Dat ontkent niemand.

Mannen waren ook blij met de pil, condooms, abortus en anticonceptie, want nu hadden vrouwen geen excuus meer om nee te zeggen tegen seks. Precies daar ging het mis tijdens de seksuele revolutie van de jaren zeventig. Seksisme wordt onzichtbaar, zodra het zich vermomt als waardering. Het leek een tegenpool van de patriarchale kerk, maar was in werkelijkheid de andere kant van dezelfde seksistische munt.

Want vrouwen waren vrij, zolang zijzelf geen grenzen stelden. Die waren ze toch niet gewend te trekken, omdat de kerk degene was die grenzen oplegde. Nu konden mannen hun eigen grenzeloosheid opleggen, en werd elke grens gezien als preutsheid in plaats van zelfbeschikking. Voor een man was dit een strijd voor zelfbediening, terwijl de strijd voor zelfbeschikking voor vrouwen pas net was begonnen.

Dit is waarom #MeToo voelde als een vorm van verpreutsing en een wapen om mannen in een kwaad daglicht te zetten. Niet door preuts te worden, maar door terug te spreken. Wat zij zagen als kunst, begon zichzelf te definiëren. Dit is wat kunst uiteindelijk aan banden legt, omdat een schilderij niet terug kan praten. De blik verloor zijn onschuld op het moment dat het monoloog een dialoog werd. Wat als vrijheid werd ervaren, bleek afhankelijk van een hiërarchie die nooit ter discussie was gesteld.

Dat sluit aan bij een onderzoek naar jonge mannen die zich ‘involuntair celibatair’ (Incel) noemen. Zij werden nooit gezien als kunst. Mannen die zichzelf ervaren als onzichtbaar en betekenisloos. In hun beleving is gezien worden als kunst het grootste compliment dat er is, omdat zij niet weten hoe het is om te leven zonder zelfbeschikking. Je weet namelijk pas wat voor een groot goed zelfbeschikking is, wanneer die je wordt afgenomen — of wanneer je jezelf werkelijk probeert te verplaatsen in de ander. Daarom doet extreemrechts empathie en met name compassie geweld aan.

Als dit huidige systeem jouw waarde niet inziet als held zonder geld, kan het leven zinloos voelen — en blijft de hiërarchie intact. Economische waardeloosheid en onzichtbaarheid versterken elkaar in een systeem dat erkenning gebruikt als handelseenheid. Er bestaat ook een grote groep mannen die deze hiërarchie wél voelen knellen, zonder de taal of voorbeelden te hebben om die hiërarchie te doorbreken.

Dan is de woede naar het geslacht dat diepgang heeft, mag schuren en waardering krijgt begrijpelijk — maar ook onterecht. De held zonder geld verwart ‘artistieke waardering’ met zelfbeschikking, en vooral met macht binnen instituten waarin hijzelf machteloos is. Want wie bepaalt wat ‘kunst’ is? Degenen die al aan de top staan — en dat zijn wij beiden niet. Kunst is bezit; ze wordt gekocht of gestolen door degene die dit kan zonder consequenties.

Hierdoor wordt ook duidelijk waarom transfobie en queerfobie tegenwoordig zo opduikt. Als het geslacht waarmee jij geboren wordt niet jouw plek in de pikorde bepaalt, waarom bestaat die pikorde dan nog? Straks definiëren mannen andere mannen en worden ze behandeld zoals vrouwen, terwijl straks kunstwerken niet meer beschikbaar zijn voor het mannelijk publiek door de lesbiënnes. Wie niet langer mag definiëren is bang, zelf gedefinieerd te worden.

Dan werken de twaalf regels voor het leven niet meer! We hebben nu een tegengif nodig tegen deze chaos, vóórdat de hiërarchie instort en de wereld vol solide genderrollen weer vloeibaar wordt! Werkelijke inleving maakt zichtbaar wat macht verbergt. Extreemrechts verzet zich niet tegen compassie uit hardheid, maar uit noodzaak. Wie zich werkelijk kan verplaatsen in de ander, accepteert geen vanzelfsprekende rangorde meer. De blik verliest zijn absolute macht.

Empathie is daarom geen morele luxe, maar een politieke bedreiging voor elke hiërarchie. De seksuele bevrijding faalde niet omdat zij te ver ging, maar omdat zij niet ver genoeg ging. Zij ontmantelde de kerk, maar niet de hiërarchie. De revolutie zag geloof als probleem, in plaats van de machtsstructuren die zich daarin hadden genesteld. Zelfbeschikking is geen kunstvorm. Het is een voorwaarde om werkelijk met die hiërarchie te breken.