Ik las een meer dan 100 jaar oud boek over sociale misstanden en schrok ervan hoe actueel het bleek

In 1906 verscheen The Jungle, een roman waar je misschien nog nooit van hebt gehoord maar die de wereld veranderde. Geschreven door journalist Upton Sinclair (1878-1968) die er zijn ervaringen als arbeider in de slachthuizen van Chicago in verwerkte. Het is geen verhaal voor zwakke magen, de gruwelijkheden stapelen zich op. Dat werken in de vleesindustrie geen pretje is wist ik al, een vakantiebaantje in een worstenfabriek zou de opmaat naar mijn levenslange vegetarisme worden, maar dit relaas slaat alles. Lezers vernemen niet alleen hoe afschuwelijk onhygiënisch en wreed het er aan toe ging in de immense fabrieken waar tienduizenden werkten maar ook dat er soms arbeiders in de machines verdwenen en in de worsten en blikken vlees eindigden. Eet smakelijk.

Sinclair zond The Jungle aan president Roosevelt, een fervent snellezer die meerdere boeken per dag las (ja, niet alles was vroeger slechter). Roosevelt kwam meteen in actie, stuurde inspecteurs naar Chicago en richtte de FDA op, een overheidsdienst vergelijkbaar met de Voedsel & Warenautoriteit.

Kortom, het boek was een daverend succes. Maar toch anders dan Sinclair bedoeld had. Alle effect concentreerde zich op hygiëne terwijl hij vooral de arbeidsomstandigheden en het lot van de arbeiders aan de kaak wilde stellen. “Ik mikte op het hart maar ik raakte de maag,” luidde zijn beroemde teleurstelling.

Deze zomer bestelde ik bij een antiquariaat een Nederlandse vertaling, De Wildernis, uit 1927 met een voorwoord van niemand minder dan F. Wibaut, de legendarische socialistische politicus die naam maakte met doortastende volkshuisvesting. “Wie bouwt? Wibaut!”

Ook Wibaut constateert dat de missie om de positie van de arbeiders te verbeteren is mislukt. Hij zet uiteen dat daarvoor ingrijpende maatschappelijke veranderingen noodzakelijk zijn. Dat arbeid niet meer gericht moet zijn op “de verrijking der economisch machtigen, doch op de voorziening in de belangrijkste menschelijke behoeften”. Dat er einde moet komen aan het systeem van “verspilling”. Dat de verdeling van grondstoffen eerlijker gemaakt moet worden. Om maar wat voorbeelden te noemen.

Dat klinkt herkenbaar? Ik werd tijdens het lezen van de roman niet alleen geschokt door de beschreven omstandigheden van destijds maar ook door de herkenning, het besef dat het meer dan 100 jaar oude boek over wrede uitbuiting veel actueler is dan ik me voorheen realiseerde.

De Wildernis vertelt het verhaal van een familie uit Litouwen die op de vlucht slaat voor armoede. Ze leggen hun laatste geld bij elkaar en vertrekken naar de VS, want daar zou volop werk zijn. De taal in de onbekende samenleving niet machtig worden ze voortdurend bedrogen en de hoofdpersoon belandt in de slachthuizen en vleesfabrieken waar hij aangewezen is op werk dat vrijwel niemand wil doen omdat het zo vreselijk en gevaarlijk is en zo slecht betaald. Zijn collega’s zijn allemaal arbeidsmigranten uit Oost-Europa. Ze worden gehuisvest in krotten waarvoor ze veel te veel huur moeten betalen en die zonder dat zij het weten via via eigendom zijn van de slachthuiseigenaren. Als ze hun werk verliezen, raken ze ook hun huisvesting kwijt.

Klinkt het al bekend in de oren? Wie werken er vandaag de dag in de Nederlandse slachthuizen waar jaarlijks miljoenen dieren gedood moeten worden en verrichten daar vreselijke werkzaamheden waar niemand trek in heeft? Oost-Europese arbeidsmigranten. Waar worden ze gehuisvest? In krotten. Als ze hun baan kwijtraken belanden ze op straat. Ze kunnen geen kant op. Precies zoals in De Wildernis.

De wantoestanden worden in het boek in stand gehouden door politici die worden gefinancierd door diezelfde industrie. Wie is een van de grootste financiers van de vrijwel onafgebroken aan de macht zijnde VVD? De oprichter van Otto’s workforce, het ‘uitzendbureau’ dat arbeidsmigranten levert aan onder meer de vleesindustrie. Pointer onthulde deze maand hoe VVD-staatssecretaris Mariëlle Paul in het vorige kabinet het plan om de positie van arbeidsmigranten te verbeteren in het geniep torpedeerde.

De actualiteit houdt daar niet op. In de roman komt bijvoorbeeld ook de schokkende seksuele afpersing die we tegenwoordig #metoo noemen voor. En als klap op de vuurpijl worden de heersende Republikeinen en Democraten uitgedaagd door nieuwe politici: de democratisch socialisten. Zij willen echte verandering. Precies zoals dat nu in de VS gebeurt.

De Wildernis laat ook zien waarom die fundamentele verandering zo moeilijk is. De verontwaardiging van het publiek richtte zich uiteindelijk alleen op de zorgen voor het eigen voedsel. Het lot van de arbeidsmigranten boeide minder. Precies zoals dat nu nog is. Jaar na jaar verschijnen er verhalen over de beroerde leef- en arbeidsomstandigheden van arbeidsmigranten in de voedselindustrie. Ze maken amper iets los. Maar als er iets mis blijkt met het voedsel is het land in rep en roer.

Sinclair had daar ook wel een verklaring voor, namelijk dat mensen direct afhankelijk zijn van het kapitalisme. De grootste overwinning van het kapitalisme is de vestiging van het idee dat er geen alternatief voor is. Ze denken dat ze van verandering zelf nadeel zullen ondervinden. Dat is onzin maar zie het ze maar eens uit het hoofd te praten. Het vereist overtuigingskracht en een lange adem. Tot die tijd blijven we opgesloten in de wereld van The Jungle en noemen dat geruststellend beschaving.