Hongarije is een test voor de toekomst van de liberale democratie

De overwinning van Péter Magyar op Viktor Orbán wekte tot ver buiten Hongarije hoop op democratische vernieuwing. Maar kan het land een model bieden voor democratische politiek in een veranderde wereld?

Hongarije is misschien een klein land, maar het is uniek. Politieke ontwikkelingen binnen zijn grenzen zijn niet één, maar twee keer symbolen geworden van veel bredere trends. Het heeft ons enerzijds laten zien dat autoritair bewind zich kan verankeren en anderzijds dat het met succes kan worden uitgedaagd.

Zestien jaar lang werd de Fidesz-regering van Viktor Orbán door critici verguisd als een spil van de opkomende illiberale internationale beweging. De verpletterende nederlaag die zij in april van dit jaar leed tegen Péter Magyars Tisza-partij, wakkerde de hoop onder democraten wereldwijd opnieuw aan. Voor velen, onder wie Kim Lane Scheppele, constitutioneel expert aan Princeton University, zou de uitslag een ‘cascade’ in gang kunnen zetten die zich naar andere landen verspreidt, net zoals autoritaire methoden zich ooit verspreidden.

Andere vooraanstaande deskundigen op het gebied van radicaal-rechts, zoals Cas Mudde, waarschuwen ervoor de uitslag als een keerpunt te beschouwen. Radicaal-rechts, stelt hij, blijft in Europa en daarbuiten een mainstream kracht, en zijn kansen zijn uiteindelijk geworteld in de binnenlandse politiek.

Misschien is de diepere en interessantere vraag dan ook of Hongarije kan laten zien hoe de liberale democratie er in de 21e eeuw uit zou moeten zien.

‘Nostalgie is geen strategie’, waarschuwde de Canadese premier Mark Carney in zijn beroemde toespraak in Davos aan het begin van het jaar, als reactie op de verbrokkeling van de oude liberale orde. Wanneer we de huidige democratische crisis betreuren, verlangen we al snel terug naar de vermeende gouden eeuw van de decennia na de Tweede Wereldoorlog: een tijd van samenhangende partijen, duidelijke beleidsvisies, landelijke publieke debatten en staatscontrole over essentiële terreinen van ons leven.

Die werkelijkheid bestaat vandaag niet meer - en misschien was ze nooit zo goudkleurig als ze nu lijkt. Globalisering en de mobiliteit van kapitaal hebben de controle van overheden over economische krachten verzwakt, terwijl onlineplatforms polarisatie hebben versterkt en het publieke debat hebben versnipperd. Ook het ledental van politieke partijen is gedaald, en beroepspolitici lijken vaak ver af te staan van de mensen die zij vertegenwoordigen.

De werkelijke taak zou daarom niet zozeer moeten zijn om ‘de democratie te herstellen’, maar om fundamentele vragen te stellen over de nieuwe, levensvatbare vormen die democratie vandaag kan aannemen en om instellingen voor een nieuw tijdperk op te bouwen. Vernieuwing vraagt om nieuwe manieren om burgers bij besluitvorming te betrekken in een samenleving die zowel sterker verbonden als meer versnipperd is.

Verschillende bewegingen hebben geprobeerd de afstand tussen bestuurders en bestuurden te overbruggen. Neem bijvoorbeeld Frankrijk, waar En Marche van Emmanuel Macron vóór de verkiezingsoverwinning van 2017 duizenden lokale comités oprichtte om politieke participatie buiten de grenzen van het traditionele partijstelsel te bevorderen. Maar zelfs daar boden die netwerken hun leden na de verkiezingen weinig formele mogelijkheden om invloed uit te oefenen op nationale besluiten; de macht bleef geconcentreerd aan de top. Macrons ervaring liet in elk geval zien dat het mobiliseren van aanhangers in aanloop naar verkiezingen hun op zichzelf geen invloed geeft op politieke keuzes daarna.

Hoe zou dit er in de Hongaarse context uit kunnen zien? Tisza is er misschien in geslaagd kiezers op uitzonderlijke schaal te mobiliseren, maar kan niet worden beschouwd als het functionele equivalent van traditionele massapartijen. Die werven mensen voor publieke functies, organiseren verkiezingen, brengen voorkeuren en beleidsalternatieven samen, vormen coalities, enzovoort. Of Tisza die rollen op zich zal nemen - als de partij daartoe al bereid is - moet nog blijken.

Er zijn drie alternatieve scenario’s, die elk een andere mogelijke route schetsen waarlangs Hongarije een model voor de liberale democratie in de 21e eeuw kan worden. In het eerste volgt Tisza een ontwikkeling zoals die van de op media gerichte, door marketing gedreven partijen in de Verenigde Staten. Door deze ‘veramerikanisering’ van de Hongaarse politiek zou Tisza eerder een ‘merk’ worden dan een ledenorganisatie. Kandidaten zouden worden geselecteerd op basis van hun peilingen en hun optreden voor de camera, terwijl beleid zou worden bepaald door focusgroepen en onderzoek naar politieke boodschappen. Magyar zou het zwaartepunt van de partij blijven. De partij zou nog steeds verkiezingen kunnen winnen en regeren, maar buiten verkiezingsperiodes zouden de mogelijkheden om haar ter verantwoording te roepen beperkt zijn.

In een tweede, optimistischer scenario wordt Tisza iets geheel nieuws. De zogenoemde Tisza-eilanden - een archipel van duizenden vrijwilligersgroepen, die vanaf medio 2024 werden opgericht en een groot deel van de campagne op lokaal niveau voerden - zouden als belangrijk onderdeel in de partijstructuur worden opgenomen. Ze zijn momenteel niet formeel geïntegreerd, maar zouden een echte positie krijgen en tussen verkiezingen door een sleutelrol spelen bij de selectie van kandidaten en de vormgeving van beleid. Cruciaal is dat ze genoeg autonomie behouden om de partijleiding bij meningsverschillen bij te sturen - of zelfs te vervangen. Politieke vertegenwoordiging en maatschappelijke mobilisatie zouden blijvend met elkaar verweven raken.

In het derde en laatste scenario ondergaat Tisza het lot van Macrons Renaissance en valt de partij de facto uiteen. De netwerken die de campagne vooruit stuwden, zouden verwateren en een partij achterlaten die wel regeert, maar zonder de achterban waarop ze was gebouwd. Zou dat slecht zijn voor de democratie in Hongarije? Misschien niet. Integendeel: het kan zelfs passen bij een normalisering. Een partij die zowel in het maatschappelijk middenveld als in het parlement een grote ruimte inneemt, is immers een anomalie waarvan de gevolgen op lange termijn voor het democratische leven allerminst duidelijk zijn.

Zelfs als Tisza de pessimistische uitkomsten hierboven weet te voorkomen, blijft natuurlijk de vraag of het Hongaarse model überhaupt in andere nationale contexten kan worden nagevolgd, of dat het onlosmakelijk verbonden is met de bijzonderheden van de Hongaarse politieke geschiedenis. Een verontrustender vraag is: als het infiltreren en mobiliseren van het maatschappelijk middenveld zo’n electorale succesformule is, wie zou die dan nog meer kunnen kopiëren? De organisatie van de AfD in Oost-Duitsland herinnert ons eraan dat maatschappelijke netwerken ook illiberale politiek kunnen dienen.

Een verkiezing kan de weg openen naar democratisch herstel, maar kan dat herstel niet voltooien. De Hongaarse verkiezing heeft misschien een nieuw hoofdstuk ingeluid, maar of de ervaring van het land bredere lessen biedt voor de toekomst van de democratie, hangt af van wat er de komende jaren voortkomt uit de dagelijkse processen van politieke vertegenwoordiging. Los van de meer directe vraag of Magyar de Hongaarse instellingen kan herstellen en zijn eigen regering aan banden kan leggen, is het de moeite waard de ontwikkelingen in Hongarije te volgen - in het bijzonder de toekomst van Tisza - en te zien of er blijvende nieuwe manieren ontstaan om burgers met politieke macht te verbinden. Als Magyar en Tisza slagen, kan Hongarije voor voorstanders van de liberale democratie een les bieden die verder reikt dan de stembus.

Dit artikel is gebaseerd op een toespraak tijdens het Budapest Forum 2026, een jaarlijks pro-democratisch platform dat gezamenlijk wordt georganiseerd door de Central European University, het kantoor van de burgemeester van Boedapest en het Political Capital Institute.