Hoe neoliberaal beleid validisme versterkt

Door te sturen op beheersbaarheid en standaardisatie vallen neurodivergente mensen vrijwel automatisch buiten beeld.

In Nederland wordt neurodiversiteit indirect en openlijk afgewezen. Niet in woorden, maar in het maken van keuzes.

Werkgevers die verklaren geen ruimte te hebben voor aanpassingen. Beleidskaders die vooral zijn geënt op productiviteit en flexibiliteit zoals nu weer het recente coalitieakkoord. Hiermee worden geen neutrale kaders gesteld, maar expliciete normen waarin bijna twee miljoen mensen worden uitgesloten.

Iedereen die neurodivergent is, moet zich aanpassen aan niet-haalbare normen zoals snel, prikkelbestendig, communicatief en continu inzetbaar zijn. Deze normen worden niet altijd expliciet vermeld, maar bepalen wel wie als ‘functionerend’ geldt.

Het gevolg is dat neurodiversiteit niet wordt erkend als een manier van zijn, maar wordt beoordeeld aan de hand van normen die zijn afgeleid van één dominante manier van functioneren. Het mensbeeld dat hieruit volgt, is slechts voor een beperkte groep haalbaar.

Dat leidt in de praktijk tot snellere uitval, gedwongen baanwisselingen en ontslag. Niet omdat mensen niet willen werken, maar omdat werk is ingericht rond één norm.

Betrouwbare cijfers over werkloosheid binnen de neurodiverse gemeenschap ontbreken, omdat dit in Nederland niet structureel wordt bijgehouden. Wel stelde de SER vast dat er grote problemen zijn onder verschillende neurodiverse groepen: 54 procent van de mensen met ASS is werkloos, en 32 procent van de bedrijven geeft aan geen mensen met ADHD te willen aannemen, vooral door hardnekkige stigma’s.

Juist omdat de vakbond traditioneel functioneert als tegenmacht tegen marktlogica, is haar beperkte zichtbaarheid rond neurodiversiteit opvallend. Waar beleid en werkgevers inzetbaarheid centraal stellen, zou collectieve vertegenwoordiging ruimte kunnen afdwingen voor andere manieren van functioneren. Dat deze rol nauwelijks zichtbaar is, maakt neurodiversiteit opnieuw tot een individueel probleem.

In de praktijk wordt aanpassing daarmee een individuele onderhandeling. Rust, voorspelbaarheid of een andere manier van werken zijn geen rechten, maar verzoeken waar steeds opnieuw om gevraagd moet worden. Dat plaatst neurodivergente werknemers in een structureel zwakkere positie. Wie afhankelijk is van maatwerk, loopt meer risico op afwijzing, uitval of stil ontslag. Dat is geen persoonlijk falen, maar een voorspelbaar gevolg van hoe werk en beleid zijn ingericht.

De achtergrond hiervan is politiek. Inzetbaarheid, participatie en activering zijn verheven tot centrale beleidsdoelen. Zorg, ondersteuning en aanpassing zijn daaraan ondergeschikt gemaakt, vooral met het oog op kostenbeheersing. De drempels voor langdurige ondersteuning zijn verhoogd, waardoor het voor neurodivergente mensen steeds moeilijker wordt om structureel aanspraak te maken op passende zorg of voorzieningen.

Door te sturen op beheersbaarheid en standaardisatie vallen neurodivergente mensen vrijwel automatisch buiten beeld. Hun behoeften zijn vaak fluctuerend en contextgevoelig, terwijl beleid juist uitgaat van voorspelbaarheid en uniforme trajecten.

Tot slot is er sprake van een vergaande individualisering van risico. Collectieve verantwoordelijkheid is ingeperkt, de overheid opereert als regisseur op afstand, en de gevolgen van uitsluiting worden grotendeels bij het individu neergelegd.

Wat hier zichtbaar wordt, is hoe neoliberaal beleid validisme versterkt. Waarde wordt gekoppeld aan inzetbaarheid, snelheid en efficiëntie, waardoor bepaalde manieren van functioneren automatisch als minderwaardig worden gezien. Afwijking geldt niet als variatie, maar als probleem dat moet worden gecorrigeerd of uitgesloten. Zo ontstaat een systeem waarin niet alleen ondersteuning wordt afgebouwd, maar ook impliciet wordt vastgesteld wie als volwaardig geldt.

De fout is dan ook niet dat neurodiversiteit botst met beleid omdat zij uitzonderlijk is, maar omdat het beleid is ingericht rond een beperkt idee van wat een mens hoort te kunnen. Wat volgt is de vraag hoe de architectuur van werk en beleid eruitziet: wie erdoorheen kan bewegen, en wie structureel vastloopt.