Hoe het Duitse Poetin-beleid mislukte

Waarom hebben we het niet gezien? Wilden we het niet zien? Dit waren de vragen die Katja Gogler, jarenlang Moskou-correspondent voor het tijdschrift Stern, en haar man Georg Mascolo, voormalig hoofdredacteur van Der Spiegel, ertoe brachten om na 24 februari 2022 diepgaand onderzoek te doen naar het Duitse Ruslandbeleid tijdens het Poetin-tijdperk. Het leverde een uiterst gedetailleerd en meeslepend boek op, met de veelzeggende titel: Das Versagen (De Mislukking). 

Als Gerhard Schröder in 1998 bondskanselier wordt krijgt hij een geheim dossier van de buitenlandse inlichtingendienst BND dat wijst op de symbiotische vervlechting tussen de Russische geheime diensten en de Russische maffia, met de ‘uitdrukkelijke steun’ van de Yeltsin-regering.

In 1999 kort nadat voormalig KGB-officier in de DDR en FSB-directeur Vladimir Poetin tot premier is benoemd meldt de Duitse ambassade in Moskou dat tsjekisten de macht hebben overgenomen. De Duitse geheime diensten zijn dan ook sceptisch als Poetin zelfs president wordt: “Vanaf het begin af aan beschouwde de BND hem als een staatschef die diep in de georganiseerde criminaliteit en geheime dienst structuren was verstrikt. Een soort KGB-Maffia, een crimineel aan de top van de staat” aldus voormalig BND-vice president Arndt Freytag von Loringhoven. 

Dat lijkt vergeten tijdens de orthodoxe kerstviering begin januari 2001 in Moskou waartoe Poetin het echtpaar Schröder heeft uitgenodigd. Een onvergetelijke dag: Rode Plein-wandeling, romantische sleerit door het Kolomenskoje park met de oude tsaren-residentie, Giselle ballet in Bolsjoj, eredienst in de Christus-Verlosser-kathedraal en visite bij de Poetins thuis. Beide mannen gaan zelfs nog samen naar de sauna. 

Zo ontluikt een onverwoestbare männerfreundschaft en een partnerschap tussen Duitsland en Rusland. Voor Poetin vormt Duitsland, reeds de lucratiefste afzetmarkt van Russisch gas en olie, het middel tot zijn uiteindelijke doel: herstel van Rusland als wereldmacht. Opmerkelijk genoeg vinden hun ontmoetingen vooral onder vier ogen plaats, minister van Buitenlandse Zaken Yoschka Fischer, adviseurs en protocollisten worden er zoveel mogelijk buiten gehouden, tolken zijn overbodig. 

Hoewel hij al snel de Russische media heeft onderworpen en een zeldzaam brute oorlog in Tsjetsjenië voert, weet Poetin, in september 2001, ook de Bondsdag voor zich te winnen. Zijn in het Duits uitgesproken rede lijkt een nieuw beloftevol tijdperk van vreedzame Duits-Russische betrekkingen in te luiden en oogst een staande ovatie. Kernpunten zijn echter bedacht door twee, vooraf geconsulteerde Duitsers: Horst Teltschik, medeonderhandelaar van de Duitse hereniging, en Klaus Mangold, voorzitter van het Oost-Comité, de handelsvereniging die economische relaties met landen ten oosten van Duitsland bevordert. Eigenlijk klappen de Bondsdagleden vooral voor Duits wensdenken omtrent een gezamenlijke Europese, economische en democratische toekomst.

In 2005 aan het slot van zijn kanselierschap sluit Schröder een deal met Poetin, de eigenlijke chef van staatsbedrijf Gazprom, om een gaspijpleiding door de Oostzee naar Duitsland te bouwen. Amper 15 dagen na zijn aftreden wordt hij voorzitter van de aandeelhouderscommissie van de Nordstream genoemde pijpleiding. Een controversiële, naar draaideur corruptie riekende overstap, het begin van een lange en uiterst profijtelijke carrière door het Russische gas en olie-imperium, onder meer als prominent Kremlin-lobbyist.

Met ex-Stasi, Poetin-vertrouweling en Nord Stream 1 en 2 CEO Matthias Warnig behoort Schroder tot de hoofdverantwoordelijken voor de Duitse afhankelijkheid van Russisch gas. Net als zijn opvolger Angela Merkel, die tot het eind van haar ambtsperiode in 2021 eveneens volhoudt dat de pijpleidingen een zuiver particulier economisch project zijn. Hoewel haar regeringen evengoed een politiek argument aanvoeren: nauwe economische relaties bevorderen de democratisering in Rusland. Een ernstige misvatting: de Duitse afhankelijkheid en miljarden houden het Poetin-systeem juist in stand en voeden zijn imperialistische dromen. 

In 2008 wordt de NATO-top in Boekarest gedomineerd door verhitte discussies over het door Georgië en Oekraïne aangevraagd lidmaatschap. VS-president George W. Bush is voorstander en weigert Poetin, voor wie dit een rode lijn is, vetorecht te verlenen. Uiteindelijk wordt de NATO-deur voor beide landen geopend maar feitelijke toetreding verhinderd: vooral door Merkel is van een lidmaatschapsactieplan geen sprake. Georgië en Oekraïne blijven qua veiligheid in zweeftoestand, al acht Merkel het achteraf mogelijk dat het Boekarest-compromis een directe Russische aanval op destijds weerloos Oekraïne heeft verhinderd.

Dat maakt het nog onbegrijpelijker waarom haar regering geen Oekraïne-strategie ontwikkelt maar de Russische inval in 2008 in Georgië in feite beloont door een militaire samenwerking aan te gaan met Rusland. Dat heeft de korte oorlog tegen Georgië weliswaar gewonnen maar militair geen beste indruk gemaakt. Dus wil Poetin het leger moderniseren en de Duitsers blijken, terwijl zij fors bezuinigen op de eigen defensie, meer dan bereid te helpen. Militaire coöperatie leidt tot vertrouwen en dat tot vrede, aldus het argument.   

Jarenlang wordt over export van de gevoeligste wapentechnologie naar Rusland onderhandeld. Op de Russische verlanglijst staat, behalve onder meer de Leopard-tank, vooral het Duitse, state-of-the-art troepenoefeningscentrum Altmark. Daar wordt tijdens  combat simulaties in plaats van met scherpe munitie met lasers getraind. Elke getroffen tank of soldaat wordt geregistreerd. Duizenden sensoren voeren slagveld gegevens in real time in het computerprogramma Duell Simulator dat als objectieve scheidsrechter fungeert.

De Russen willen maar liefst acht oefencentra die in 2020 operationeel moeten zijn, een megadeal voor wapenconcern Rheinmetall van zo’n 1 miljard euro. In juni 2011 komen Russisch defensieminister Serdjukov en chef generale staf Makarov naar Rheinmetall in Unterluss - Europa’s grootste private wapentestgebied - voor de feestelijke verdragsondertekening voor het eerste centrum, ter waarde van 135 miljoen euro.  

In daaropvolgende jaren reizen Rheinmetall-technici regelmatig naar Mulino in Rusland waar het trainingscentrum is beoogd, russische experts zijn op hun beurt te gast bij Rheinmetall en de Bundeswehr. Gepland zijn ook de uitwisseling van officieren naar de respectievelijke hoofdkwartieren en gezamenlijke Duits-Russische manoeuvres ten noorden van St Petersburg. 

Zover komt het echter net niet, vanwege de Krim-annexatie beëindigt de Duitse regering de militaire coöperatie. Uitvoervergunningen voor het ter levering gereedstaande trainingscentrum en het mobiele veldkamp worden ingetrokken. Zonder Rheinmetall ondersteuning gaat in Mulino echter evengoed een gevechts-oefeningscentrum in bedrijf. In september 2021 vindt daar Sapad-21 plaats, een van de laatste grote repetities voor de grote aanval op Oekraïne.   

(Overigens vergeten Gogler & Mascolo nog op te merken dat de militaire samenwerking die NATO-lid Duitsland verleende geheel in strijd was met het narratief dat het bondgenootschap een bedreiging voor Rusland vormde.) 

Als Rusland vanaf 2014 ook in de Donbas oorlog voert spant Merkel zich tijdens het Minsker proces in voor een wapenstilstand en een duurzame oplossing.  Oekraïens ambassadeur in Berlijn Andrij Melnyk betitelt de Minsk II overeenkomst als haar ‘’moedige diplomatieke glansstuk: Het heeft Poetins opmars gestopt. Maar daarna heeft Merkel met hem verder geknuffeld en niet staalhard gereageerd, een fatale fout.” 

Niet alleen blijkt Minsk II uiteindelijk onaanvaardbaar voor het Oekraïense parlement, ook de grens met Rusland blijft open. De wapenstilstand wordt nooit nageleefd en robuust afgedwongen, wat de aanleiding vormt voor een nog verwoestender oorlog. 

Zelfs de inmiddels tegen Duitsland zelf gevoerde hybride oorlog blijft zonder echte consequenties. Of het nu gaat zoals in april 2025 om hacks van Bondsdagaccounts waaronder die van Merkel door de Russische militaire geheime dienst, polarisatie zaaiende desinformatie, instrumentalisering van migratiestromen, liquidaties met chemische wapens in Engeland, de moord op een Tsjetsjeense asielzoeker in Berlijn etc., gedurende haar 16-jarige regeerperiode ondermijnt Merkel haar eigen bereidheid tot dialoog door deze niet te paren aan afschrikking.    

Niet alleen is wapenhulp aan Oekraïne taboe, de Duitse regering verzuimt zelfs haar eigen democratie weerbaar te maken, cyber-security en militaire defensie worden verwaarloosd. 

Bovendien is Russisch geld nog steeds welkom. Neem Poetins oude judobuddy, miljardair Arkady Rotenberg, die de illegale Kerch-brug bouwde die de Krim met Rusland verbindt, ondanks de EU-sancties kan hij de duurste vastgoedprojecten in München, Berlijn en elders verwerven.

‘’Het idee dat politieke verandering door economische integratie te bereiken valt werd het grootste falen van het Duitse buitenlandbeleid’’, zegt Sigmar Gabriel - minister van economie en later buitenland onder Merkel - achteraf zelfkritisch. Wat niet wegneemt dat hij in hoge mate medeverantwoordelijk was.

Ondanks de Krim-annexatie, de oorlog in Oost-Oekraïne, de ongekend brute Russische interventie in Syrië ten gunste van dictator Assad, de hybride oorlog tegen Duitsland zelf, de massieve weerstand en waarschuwingen van Centraal- en Oost-Europese staten, de VS, Europese Parlement en Europese Commissie, een Bondsdag-motie van de Groenen om de bouw te stoppen, bleef de regering stug vasthouden aan Nord Stream 2. Het Minsker proces gaande houden, dus Poetin niet bruuskeren door hem zijn lievelingsproject te ontnemen, zo heette het. Goedkoop gas voor de Duitse industrie en consument was bovendien belangrijker dan solidariteit met Oost-Europa. Het aandeel van de Russische gasimport zou flink stijgen tot 55% in 2022.  

De Duitse blindheid ten aanzien van de geopolitieke dimensie en het nationale veiligheidsbelang blijkt ook uit de verbijsterende goedkeuring voor een asset ruil tussen het Duitse olie- en gasbedrijf BASF/Wintershall en Gazprom. Waardoor in september 2015 Duitslands grootste gasopslag in Rehden in Russische handen komt. In september 2021 ligt de gemiddelde vulstand van Duitse gasopslag op 64%, Rehden staat op 4%, waardoor de prijzen de hoogte ingaan. Volgens indicaties die de BND ontving, blokkeerde het Kremlin de aanvulling.  

“Ik ben zo woedend op ons omdat we historisch gefaald hebben” tweet minister van defensie van 2019-2021 Annegreet Kramp- Karrenbauer op 24 februari 2022.

Das Versagen is een schrijnend boek. Vooral daar Duitsland, meer dan enig ander land, de verantwoordelijkheid voor haar eigen criminele verleden heeft aanvaard en nu opnieuw eigen falen onder ogen moet zien.  En het kan slechts als een bijzonder tragische speling van het lot worden beschouwd dat deze mislukking deels juist voortkwam uit de prijzenswaardige bereidheid van Duitsland om te leren van de fouten uit het verleden. 

Gogler & Mascolo: ‘’Bovenal zijn we deze evaluatie, op zijn minst eerlijkheid en aandacht, verschuldigd aan de mensen in Oekraïne. Zij trotseren de oorlog al vele jaren. Betalen de hoogste prijs.  Elke dag.’’

Sinds de VS de veiligheidheidssteun aan Oekraïne drastisch heeft teruggeschroefd is Duitsland in de bres gesprongen, in 2025 was het veruit de grootste donor. In 2026 voerde het de steun nog verder op. Bondskanselier Friedrich Merz heeft ook een leidende rol op zich genomen bij de diplomatieke ondersteuning van Kyiv. 

Dit artikel verschijnt ook in de Kyiv Post.