Hoe een democratisch rookgordijn de FNV verlamt

Bestuurbaarheid zonder legitimiteit is een stilte voor een storm.

Wanneer een ledenorganisatie in crisis raakt, grijpen bestuurders en toezichthouders vaak naar een bekend recept: centraliseren, professionaliseren, vereenvoudigen. Bestuurbaarheid wordt dan gelijkgesteld aan beheersing. Het resultaat oogt ordelijk, maar is vaak misleidend. Wie bestuurbaarheid loskoppelt van democratische legitimiteit, koopt rust door representatie uit te schakelen. Dat is geen oplossing, maar een verschuiving van het probleem achter een democratisch rookgordijn.

De recente ontwikkelingen binnen de FNV illustreren dit mechanisme pijnlijk scherp. In naam van bestuurbaarheid is per 1 januari 2026 gekozen voor een klassiek professioneel bestuursmodel, versterkt door ingrepen van de Raad van Toezicht en de Ondernemingskamer. Structuur werd het antwoord, terwijl het echte probleem elders lag: in het dagelijks functioneren van rollen, in toegang tot inhoudelijke besluitvorming en in het ontbreken van corrigerend vermogen wanneer democratisch gekozen bestuurders structureel worden genegeerd.

Het misverstand zit diep. Rollen waren niet onduidelijk. Ze werden geweigerd. Formeel bestonden ze, maar in de praktijk kregen onbezoldigde, democratisch gelegitimeerde bestuurders geen toegang tot de plekken waar beleid werd voorbereid en betekenis kreeg. Wie probeerde verbinding te leggen met de werkorganisatie, werd afgeserveerd met de dooddoener: “daar ga jij niet over”. Dat is geen helder rolbegrip, dat is uitsluiting.

Deze ervaring stond niet op zichzelf. Meerdere (kader)leden in het Algemeen Bestuur liepen tegen dezelfde blokkades aan. Daarmee werd duidelijk dat het niet ging om persoonlijke frictie, maar om een structureel probleem: een professionele werkorganisatie die de democratische lijn niet als partner, maar als verstoring beschouwde. In zo’n context wordt democratische legitimiteit gereduceerd tot ceremonie. Vergaderen mag, maar invloed uitoefenen niet.

Juist hier had het Dagelijks Bestuur moeten optreden. Wat mij betreft is het dan ook meer dan terecht dat deze bestuurders nu niet meer mogen terugkomen. In een ledenorganisatie vormt het DB het scharnier tussen democratische vertegenwoordiging en uitvoerende macht. Als invloedrijke delen van de werkorganisatie gekozen bestuurders structureel negeren, vraagt dat om correctie. Die bleef uit. Onder het mom van “de werkorganisatie heel houden” werd weggekeken. Dat is geen neutraliteit, maar een keuze: de uitvoerende lijn krijgt de ruimte, de democratische lijn slijt weg.

De poging van kaderleden om dit te herstellen was allesbehalve revolutionair. Er werd geen macht opgeëist, geen operationele aansturing gezocht. Er kwam een werkplan met 19 concrete aandachtspunten om governance en samenwerking binnen de bestaande statuten te verbeteren. Het bestuur stelde het vast, het Ledenparlement steunde het. Toch werd het plan door het management resoluut afgewezen. Volgens het MT was er niets mis. Daarmee werd een bestuurlijke richting niet besproken of bijgesteld, maar simpelweg genegeerd. En dat zonder zichtbaar corrigerend vermogen.

Vanaf dat moment verschoof het debat. Niet langer ging het over samenwerking, legitimiteit of toegang, maar opnieuw over structuur. Over bestuurbaarheid. Over “te veel democratie”. De uitkomst is bekend: verdere centralisatie en het verdwijnen van kaderleden uit het Algemeen Bestuur. Democratische tegenkracht werd niet versterkt, maar uitgeschakeld.

Dit alles raakt aan een fundamenteler vraagstuk: hoe bestuur je een leden-democratische organisatie? Het klassieke professionele model, met strikte lijnen via directie en bestuur, werkt prima in ondernemingen. Maar een vakbond is geen onderneming. Legitimiteit is hier niet alleen procedureel, maar relationeel. Een ledenorganisatie moet niet alleen bestuurd worden, maar ook gedragen. Dat vraagt om nabijheid, aanspreekbaarheid en daadwerkelijke verbinding tussen vereniging en werkorganisatie.

Wie die nabijheid uitsluitend via de professionele filter van de directie organiseert, creëert afhankelijkheid. De werkorganisatie wordt poortwachter van toegang, informatie en agenda. Democratische rollen bestaan dan nog wel op papier, maar niet in de praktijk. Dat is geen bestuurlijke helderheid, maar rolweigering.

Daarom is een hybride bestuursmodel geen luxe, maar een noodzaak. Niet een model waarin iedereen overal over gaat, maar een zorgvuldig ontworpen systeem waarin naast de professionele lijn ook gereguleerde directe verbindingen bestaan tussen het Algemeen Bestuur en de werkorganisatie. Niet om operationeel te sturen, maar om legitimiteit, signalering en beleidsvorming te borgen. In zo’n model is weigering geen persoonlijke kwestie, maar een governanceprobleem dat bestuurlijk adresseerbaar is.

Natuurlijk vraagt dit om duidelijke spelregels, taakafbakening en een directie die democratische nabijheid niet ervaart als gezagsverlies. Maar wie dat niet kan of wil organiseren, moet eerlijk zijn: dan wordt bestuurbaarheid gekocht ten koste van de democratische kern.

De reflex om een crisis op te lossen met centralisatie is begrijpelijk, maar in een vakbond funest. Het bestrijdt het symptoom en bestendigt de oorzaak. Bestuurbaarheid zonder legitimiteit is als een stilte voor de storm. Uiteindelijk zal die storm ook achter het democratische rookgordijn vandaag komen.