Hoe Curaçao nog altijd de giftige rekening van Shell betaalt

Voor de zoveelste keer (ik ben de tel kwijt) zit ik in het vliegtuig naar Curaçao. Ik ga er heen voor een paar laatste evenementen rondom de tentoonstelling die ik daar in het Landhuis Bloemhof heb gemaakt: 'Oleum Shell isla de Curaçao', bestaande uit kunstwerken die ik heb geschilderd met giftig afval van de raffinaderij op het eiland. Op vrijdag 13 maart vindt een discussieavond plaats over de toekomst van dit terrein, en op zaterdag 14 maart tijdens de laatste dag van de tentoonstelling, organiseer ik een rondleiding op Het Asfaltmeer.

Een kleine intro:

In de afgelopen ruim anderhalf jaar heb ik me verdiept in de geschiedenis van Shell en de Isla raffinaderij op Curaçao. Met een specifieke focus op de door Shell veroorzaakte milieuramp in de vorm van 'Het Asfaltmeer'. De plek heet écht zo (zoek maar eens op Google Maps) maar ik zet het toch tussen aanhalingstekens omdat de term 'meer' doet vermoeden dat er sprake is van iets moois met water, en dat is helaas verre van het geval. Het Asfaltmeer is een zwarte, teerachtige, dampende vlakte van 55 hectare met waarschijnlijk (zo zegt men) delen die tot wel 3 meter diep zijn, dat is ontstaan doordat Shell sinds 1940 haar afval is gaan dumpen in een natuurlijke baai waar toen nog mangrove groeiden. Het teerachtige materiaal is grotendeels gestold waardoor je er gemakkelijk overheen kunt lopen. Maar, anders dan wat men beweert, heet de substantie nog steeds 'vloeibaar'. Je mag er dus vanuit gaan dat het in de bodem trekt.

Eerder, in 1915, bouwde Shell een raffinaderij waar ze de zware ruwe olie uit Venezuela zijn gaan verwerken. Een goede business, want er was toen veel vraag naar petroleum. Shell werd al gauw de grootste werkgever van het eiland.

De zaken gingen nóg beter toen de Tweede Wereldoorlog aanbrak. Voor wie hier nooit bij stil heeft gestaan: oliebedrijven zoals Shell floreren bij oorlog. Shell bevoorraadde de geallieerden - een natte droom - en de productie schoot omhoog. Die hoge productie leidde vervolgens tot meer afval en dat moest ergens heen. De baai van het Schottegat lag naast de deur en problem was solved. Zo geschiedde en eigenlijk kwam het ook wel goed uit, zo'n dumplek naast de deur. Want hoewel de productie na de Tweede Wereldoorlog daalde, bleef Shell gewoon doorgaan met lozen.

Tot 1985. Toen heeft Shell - min of meer - van de ene op de andere dag aangekondigd uit Curaçao te vertrekken. 'Geen zorgen, ze zouden alles afbreken en opruimen. Ja, die paar duizend banen, tja, die vielen dan weg inderdaad. Jammer maar helaas. Doeii' - Met de rug tegen de muur stond ze, de toenmalig minister-president Maria Liberia. Weinig anders kon ze dan een overnamecontract tekenen waarin staat dat Shell nooit verantwoordelijk gehouden zal worden voor milieu- en of gezondheidsschade. De enige manier voor Curaçao om de vele banen te redden.

De boel werd uitgebaat aan Venezuela en nog tot 2019 werd de raffinaderij draaiende gehouden. Inclusief het lozen van afval. En toen verliep de vergunning. De fabriek werd gesloten.

Bovenstaande was zo ongeveer de basisinformatie die ik had, vóór ik in de archieven dook, een fikse stapel boeken las, met vele mensen sprak die op verschillende manieren zijn verbonden met de geschiedenis van Shell, Het Asfaltmeer of op andere wijze expert zijn in verwante zaken.

Het Asfaltmeer zelf is verboden terrein. Ik heb gehoord dat er zelfs geen vliegtuigen overheen mogen vliegen. En hoewel deze plek in het hart van Curaçao ligt, direct naast Willemstad, hebben de meeste eilandbewoners de zwarte rotzooi nooit in het echt gezien. Zelfs journalisten krijgen al jaren geen toegang en dat maakt dat de berichten over de staat en 'schoonmaakupdates' van Het Asfaltmeer, ongecontroleerd in de kranten worden geplaatst.

Zo zou een deel van het afval zijn afgegraven en daarmee zou een stuk van Het Asfaltmeer zijn schoongemaakt. Dit deel zou, volgens de krant, zijn toegedekt met schone aarde en het afgegraven afval zou zijn gebruikt om nieuwe wegen aan te leggen op Curaçao.

Hoewel Het Asfaltmeer verboden terrein is en er een hek omheen staat, is het niet zo moeilijk om er te komen. Ik ben er in de afgelopen anderhalf jaar dan ook vele malen geweest.

Beeld je een grote zwarte vlakte in met een dystopische schoonheid. Door het proces van stollen en smelten en stollen en smelten en stollen en smelten zijn er prachtige patronen ontstaan in het  teerachtige materiaal. Het ruikt er naar de lucht die soms op benzinetankstations hangt op een warme zomerdag. Loop je er een uurtje rond, dan slaat het op je keel en luchtwegen en met pech krijg je hoofdpijn en last van 'brainfog'. Op sommige plekken zie je grote bubbels, die, zodra je er op gaat staan, openspatten en een vieze rotte ei-lucht laten ontsnappen. Plassen regenwater in verschillende kleuren (rood, groen of geel) liggen er te verdampen.

Wat ik heb gezien is dat er rondom de verkiezingen vorig jaar (de heropening van de raffinaderij was een belangrijk onderwerp) mannen met graafmachines aan het werk waren. En zo heb ik ook gezien dat vrij snel nadat de verkiezingswinst was behaald, de graafmachines ook weer allemaal vertrokken en zelfs een grotere bende achterlieten. Het is namelijk niet zo, zoals de krant ons deed geloven, dat een deel volledig was afgegraven en vervolgens opgevuld met schone aarde. Nee, wat ik zag is dat een stuk van Het Asfaltmeer tot ongeveer een meter diep is afgegraven en dat over de resterende troep een ca twee meter dikke laag bouwafval is gestort.

Feitelijk is dit deel van Het Asfaltmeer nu dus niet alleen níet schoongemaakt, het is ook moeilijker geworden om de bodem uiteindelijk daadwerkelijk te saneren. Er ligt nu immers een extra laag met nog meer afval overheen.

Bovendien heb ik wat rondgevraagd, en zijn er, voor zover ik zelf heb kunnen achterhalen, op Curaçao geen wegen aangelegd met het afval dat wél is afgegraven. Jaren geleden zijn er rechtszaken geweest tegen een bedrijf dat afval uit Het Asfaltmeer had gekocht en als stookolie verbrandde. Een zeer vervuilende, doch lucratieve onderneming die bij mij persoonlijk toch opnieuw wat vragen oproept.

Een ander verhaal dat mij toevallig deze week voor het eerst bereikte, kwam van een medewerker van Buskabaai (de overheidsorganisatie die momenteel verantwoordelijk is voor het Asfaltmeer). Die vertelde aan bezoekers dat zij Het Asfaltmeer als 'winstgevend project' zien en het asfalt aan de Verenigde Staten verkopen. Of dit klopt, valt voor mij op dit moment niet te controleren. Maar gezien de geschiedenis van gebakken lucht heb ik er persoonlijk wat twijfels bij.

Enfin. Een grote bende dus. Zowel letterlijk, als organisatorisch om Het Asfaltmeer heen.

En toch is dit nog lang niet alles. Ik heb in de afgelopen anderhalf jaar dingen geleerd die een steen in mijn maag hebben doen groeien, zo groot dat het voelde alsof mijn maag zou ontploffen. Ik ben me gaan schamen voor mijn gebrek aan kennis en realisatie van de impact van het verleden op het heden.

Dat gevoel begon toen ik de eerste pagina van het boek 'Curaçao zonder/met Shell' van Jeroen J. H. Dekker opensloeg. Daar staat: "In 1863 werd op het Caraïbische eiland Curaçao, onderdeel van het Nederlandse koloniale rijk, de slavernij afgeschaft. De gevolgen op sociaal-economisch gebied waren beperkt. Heer en slaaf bleven op dezelfde wijze met elkaar omgaan.* 'En dat sociale verkeer behoefde ook niet van aard te veranderen, zolang de onveranderde economische structuur de beide groepen hun sociale posities deed behouden, al werd ze voor de 'slaven' juridisch anders geformuleerd.' Men is algemeen van mening dat die structuurverandering pas mogelijk werd door de komst van de olieindustrie in de vorm van de Shell."

(*Jeroen Dekker citeert hier Harmannus Hoetink)

Deze paar zinnen deden me realiseren hoe het slavernijverleden op Curaçao vandaag nog doorwerkt en hoe Shell hier in de afgelopen eeuw op grote schaal misbruik van heeft gemaakt. Ik wist namelijk al wel dat men op het eiland in de vorige eeuw erg blij was met de komst van Shell. Shell leverde banen op en bracht welvaart naar Curaçao. Ook wist ik dat de uitstoot van de raffinaderij veel mensen ziek heeft gemaakt en dat het (grond)water zelfs nu nog met de dag nog verder wordt vergiftigd door de rotzooi in Het Asfaltmeer. Maar er bestaat een extra laag geschiedenis die je zeker mee moet wegen om het grote geheel in kaart te kunnen brengen.

Zoals hierboven geschreven veranderde er heel lang vrij weinig in de sociale posities van mensen na de afschaffing van de slavernij op Curaçao in 1863. Er waren weinig banen en de goede stukjes grond waren al bezet. Dus bleven generaties mensen min of meer zitten waar ze zaten en doen wat ze deden. Totdat Shell in 1915 de Isla raffinaderij op het eiland bouwde. Voor het eerst was er op grote schaal aanbod van banen voor (oa) nazaten van voormalig tot slaaf gemaakten. Zeker niet altijd, maar wel vaak, waren dat banen in de lagere posities bij Shell. Voor de belangrijke, hogere functies werden doorgaans mensen uit Nederland naar het eiland gehaald. Shell bouwde huizen en scholen en sportvelden en alles voor haar medewerkers. Maar de opzet was gesegregeerd. De laagst gepositioneerden werden gehuisvest onder de rook van de raffinaderij. Rook, die niet alleen zo erg stonk dat je je ramen gesloten moest houden. Het bevatte ook allerlei ziekmakende stoffen en lood. En vooral het laatste heeft effecten die, als je het mij vraagt, te vaak over het hoofd worden gezien. En dat is niet gek, want als mensen kanker krijgen en doodgaan, dan is dat zeer zichtbaar. Zelfs als geen causaal verband met een fabriek wordt vastgesteld (omdat dat nu eenmaal zeer moeilijk aan te tonen is), kunnen mensen de rekensom zelf vaak wel maken. Bij inademing of het drinken van lood ligt dit anders.

Hersencellen ontwikkelen zich ongeveer tot je twintigste levensjaar. Bij kinderen zijn de hersenen dus nog in de groei. Wanneer kinderen veel lood binnenkrijgen, stagneert de groei van hersencellen. Het concrete gevolg van veel lood binnenkrijgen (bijvoorbeeld omdat je onder de rook van de Isla raffinaderij van Shell bent opgegroeid) is dat je hersenen niet doorgroeien tot hun potentieel.

Nog concreter: mensen die in hun jeugd veel lood hebben binnengekregen zijn niet zo slim geworden als ze hadden kunnen worden omdat het lood de groei van hun hersenen heeft geremd.

Het ingewikkelde hieraan is dat je niet weet hoe slim je had kunnen worden als je ergens anders was opgegroeid. Je kunt immers geen twee verschillend uitgewerkte versies van jezelf naast elkaar zetten.

Maar dat dit in de kern het effect is van lood, dát staat vast.

Hele generaties, met name nazaten van tot slaaf gemaakten op Curaçao zijn dus, door de plek waar ze zijn gehuisvest door Shell, achtergesteld in hun ontwikkeling.

Een minder ontwikkeld brein maakt je minder weerbaar. Wie minder weerbaar is zal minder snel in opstand komen tegen een ziekmakende fabriek. Zeker wanneer men ook nog economisch afhankelijk is van diezelfde fabriek.

Ik heb erg getwijfeld over of ik dit wel wilde opschrijven. Mezelf afgevraagd of het wel aan mij is om dit verhaal te delen. Wat hebben mensen eraan te weten dat ze ook de afgelopen eeuw zijn misbruikt door het grootkapitaal. Uit Nederland ook nog, alweer. En wat moet je met de informatie dat je eigenlijk (nog) slimmer had kunnen worden, als je maar ergens anders schone lucht had ingeademd in je jeugd?

Eerlijk gezegd heb ik daar geen concreet antwoord op. Maar wel heb ik er gedachten over.

Ik heb dus veel rondgelopen over Het Asfaltmeer. Mijn ervaring daar is dat als ik er een tijdje ben, dat een effect heeft op mijn brein. Brainfog noemde ik het al eerder. Daarmee bedoel ik het gevoel dat er een soort mist in je hoofd ontstaat waardoor de weg die gedachten door je hoofd afleggen steeds voor een rood stoplicht komen te staan en niet snel van A naar B kunnen. Ik kan dan dus nog wel nadenken, maar het duurt langer.

Wat ik me kan voorstellen is dat als je de walm van Het Asfaltmeer dagelijks inademt omdat de wind toevallig richting jouw huis gaat, je altíjd last van brainfog hebt. Maar ja, als het denken altijd trager gaat, dan merk je geen verschil en heb je dus niet in de gaten dat er een effect is op het functioneren van je brein.

Het zou kunnen dat je dit nu leest en denkt: 'hee, dit gaat over mij. Ik woon daar'. En dan lijkt het me dat je in de toekomst liever schone lucht zou inademen.

Al sinds de sluiting van de Isla raffinaderij zijn er mensen die hopen - en zelfs mensen die menen te kunnen beloven - dat de fabriek weer heropend zal worden. En nee, natuurlijk gaat dit niet gebeuren: die fabriek blijft dicht. Mogelijk heb je daar tot vandaag van gebaald of hoop je dat ik dit mis heb.

Hoe je er ook over denkt: weet dat er ook andere mogelijkheden zijn. Je hebt geen vervuilende, ziek- en dom makende fabriek nodig voor welvaart. Je hoeft ook geen genoegen te nemen met halve maatregelen die een grote milieuramp zoals Het Asfaltmeer slechts verbloemen in plaats van opruimen.

Als mensenhanden ruim honderd jaar geleden een machine zoals de Isla raffinaderij konden bouwen, dan kunnen mensenhanden vandaag iets beters maken. Natuurlijk zijn er ontzettend veel andere vormen van gezonde of circulaire industrie te bedenken op de plek waar de afgelopen eeuw mensen doodgingen aan kanker. Natuurlijk is het mogelijk om een zwaar vervuilde plek zoals Het Asfaltmeer volledig te saneren en er een mooie groene woonomgeving van te maken. Zelfs als je niet gelooft dat Shell te veel slechts heeft gebracht in de afgelopen eeuw, is het volstrekt legitiem om in deze nieuwe fase alle pijlen te richten op vooruitgang die goed is voor een gezonde, duurzame én welvarende toekomst voor iedereen op Curaçao.