Historische overwinning?

Op het moment dat de Muur viel, nu bijna 37 jaar geleden, riep mijn vader me bij zich. Ik schonk net een glas cola voor mezelf in toen ik zijn stem vanuit de woonkamer hoorde waar hij tv zat te kijken: ‘Kom! Kom! Dit moet je zien! Dit is historisch!’

Mijn vader, ex-communist, wist toen nog niet dat het niet alleen historisch was wat we daar zagen, in Berlijn, maar dat het ook meteen de laatste historische gebeurtenis in de geschiedenis was waar hij getuigenis van aflegde.

Die kwam immers niet lang daarna ten einde, die geschiedenis, met de ineenstorting van de Sovjet-Unie en het totale failliet van het marxisme dat zich al enkele decennia steeds onmogelijker had zitten maken, met zijn academisch gestoelde theorieën van klassenstrijd en productieverhoudingen en culturele hegemonie en blablabla, terwijl iedereen wel wist dat de door Marx voorspelde, onontkomelijke en door de naoorlogse, ook wel babyboom genoemde generatie nagestreefde revolutie allang mislukt was, vooral omdat ze nooit had plaatsgevonden.

‘Het einde van de geschiedenis’ noemde Francis Fukuyama dat, en ook die gebeurtenis herinner ik me: er speelde een mysterieus glimlachje om de mond van de Amerikaanse filosoof toen hij zijn beroemde (of beruchte) uitspraak deed. Althans, ik interpreteerde het als mysterieus, maar mijn ouders vonden het gewoon een gotspe, een revanchistische trap na, dat zo’n filosoof het er nog eens even lekker in kwam wrijven, met die typische laat-kapitalistische, postmodernistische productie-ironische Schadenfreude-grijnslach om de lippen die de klassenvijand nooit zal nalaten je in het gezicht te werpen terwijl hij je nog eens even lekker kort op je uitkering!

‘Maar hoe kan dat nou?’ zei ik, ‘de geschiedenis kan toch helemaal niet eindigen?’

Ik moest geen domme vragen stellen. Want of de geschiedenis wel of niet kon eindigen, daar ging het helemaal niet over. Het ging erover hoe je de geschiedenis kon veránderen en dát was wat die meneer Fukuyama bedoelde: er viel niets meer te veranderen nu de hele wereld kapitalistisch was geworden, of liever gezegd, nu de hele wereld in een consumptieparadijs was veranderd met een personal computer in elke kamer en een videorecorder daarbij, om de Val van de Muur nog even op terug te kijken, haha, was dat niet precies wat Marx bedoeld had? Klaar ermee, nu naar bed.

Nou, dát begreep ik wel - en ik schonk mezelf nog een glas cola in.

Dat de geschiedenis, na haar einde in 1989, in 2001 weer is teruggekeerd op het toneel, is algemeen bekend. 9-11 heeft een nieuwe breuk geslagen in de aaneengeschakelde troepen van vredessoldaten die het neoliberalisme vervolgens toch de wereld in heeft moeten sturen, en we zijn op een bepaalde manier, hoor ik links en rechts, van niet eens alleen hoogopgeleide mensen, weer terug bij af met onze theorieën van dekolonisatie, intersectionalisme en critical race.

Maar de impact van die terugkeer is toch nog nooit zo groot gebleken als eergisteren, lijkt mij, toen de AfD in Sachsen-Anhalt de verkiezingen met een bijna absolute meerderheid won.

Over één ding lijken alle betrokkenen, van links tot rechts, de media-commentatoren en de mensen op straat, het eens: dit was een historische gebeurtenis.

‘Historisch keerpunt,’ kopte de NOS, in navolging van Duitse media die het weer van Duitse politici hadden.

‘Een historische dag,’ vond ook Nieuwsuur. En vooral AfD-leider Ulrich Siegmund benadrukte natuurlijk de historiciteit van zijn overwinning: ‘We hebben geschiedenis geschreven.’ De dreigende ondergang is nu wellicht afgewend, voor even, maar je weet nooit hoeveel geschiedenis er nog geschreven moet worden voor we veilig mogen gaan slapen. 

Ik heb me sindsdien zitten afvragen waarom de nadruk op dit woord, historisch, me zo irriteerde en zelfs, moet ik toegeven, verontrustte. Natuurlijk: ‘historisch’ in de zin van ‘belangrijk’ is een logische reden voor het gebruik in deze context: de overwinning van de AfD ís belangrijk, in de zin van schokkend. Maar als iedereen, werkelijk iedereen, het zo roept, heeft dat woordgebruik meer te betekenen. Dan wil het meer zeggen dan wat het zegt.

En toen bedacht ik dat de tegenstrijdigheid die in de uitspraak ‘Dit is een historische gebeurtenis’ besloten ligt - op een bepaalde manier betekent historisch dan immers, juist: zeer actueel, iets wat brandend nieuws is, op ieders lippen ligt etc - ook altijd een bepaalde wraakneming inhoudt.

En niet alleen de wraak, het ressentiment van benadeelde individuen of groepen personen die zich achtergesteld voelen. (Verschillende commentatoren wezen op de geografische positie van Sachsen-Anhalt, ‘vlakbij’ Rusland; op tv legde een slimme deskundige heel verhelderend uit dat de historische wortels van de overwinning dan ook in de DDR lagen ‘waar ze nooit iets met hun schuldgevoel over de Holocaust hebben gedaan’ - het is dus de schuld van de communisten dat de fascisten nu winnen, laten we allemaal op het graf van Honecker gaan dansen!)

Nee, niet alleen de rancune van de armoede is hier in het spel, en zelfs niet alleen de wraak van de overwinnaar op de overwonnene, het kapitalisme dat de voormalige inwoners van de DDR van hun bestaanszekerheid heeft beroofd.

Het is niet communisme of kapitalisme, het is de geschiedenis zelf die wraak neemt voor het feit dát ze geschiedenis is. De geschiedenis die haar in zichzelf besloten einde niet kan verkroppen, zo zou je het ook kunnen zeggen (heeft Marx dat ook gezegd? Oh.)

Maar welke geschiedenis is het dan, die hier wraak komt nemen vanwege haar eigen existentiële achtergesteldheid, haar niet-tegenwoordigheid van geest en nooit up to date zijn, haar onbestemdheid, ongrijpbaarheid, onbezonnenheid, ongeloofwaardigheid, onbehoorlijkheid, ongepastheid, nutteloosheid, ontevredenheid, ongeremdheid, onvriendelijkheid, onrepresenteerbaarheid, haar ten slotte dodelijke, dodelijke lot?

Niet het communisme of het kapitalisme, niet die allang niet meer tegenover elkaar staande ideologieën zijn hier de historische Ander van wie de wraak nu bijna aan den lijve kan voelen aankomen, maar die andere Ander, die de vijand is van ons allemaal.

Het fascisme. Natuurlijk. In zijn ware, historische gedaante. 

Hoezeer ik me ook ergerde aan al die uitspraken van ‘Dit is een historisch moment’, ik wil ze toch nog een keer herhalen. Het fascisme is historisch, inderdaad. Het is historisch. Het fascistische verleden is daar, op het podium, na de verkiezingsoverwinning - en het grijnst ons triomfantelijk aan.

Maar het is historisch en wij hoeven voor de geschiedenis niet bang te zijn. We moeten haar mysterie niet ontkennen, maar we hoeven ons er ook niet door te laten misleiden. Hoe meer het fascisme van nu zich historisch noemt, hoe minder we ervan te vrezen hebben, durf ik bijna zeggen: het laat nu zijn ware gezicht zien, dat niet meer dan een masker is, maar achter dat masker zit niets behalve nostalgie, rancune, wrok, historische waanzin.

Laten we van wat een historisch moment is, dus vooral een echt historisch moment maken: iets wat niet terugkeert, wat niet mág, wat niet kán terugkeren in deze wereld.

No pasarán!