Het schooljaar van de waarheid, een pleidooi voor agency-onderwijs

De scholen zijn weer begonnen na een zomer die nu al de zomer van de waarheid wordt genoemd. De afgelopen zomermaanden werd duidelijk dat klimaatverandering niet langer een potentieel probleem voor de lange termijn is, maar een reëel probleem in het hier en nu. We hebben allemaal kunnen ervaren dat de hitte en droogte als gevolg van klimaatverandering een ontwrichtend effect op de samenleving heeft en dat zal in de komende jaren alleen nog maar groter worden.

De gevolgen van deze versnelling en verergering van klimaatverandering gaan groot zijn, zo ook voor de mentale gezondheid van onze scholieren en studenten. Het is al slecht gesteld met die mentale gezondheid. Grote percentages jongeren kampen met depressie, angst en burn-out en met bijbehorende gevoelens van onveiligheid, uitzichtloosheid, machteloosheid en hopeloosheid. Onze jongeren worstelen zichtbaar met de hypernerveuze toestand in de wereld.

In een wetenschappelijke paper in de Australian Journal of Environmental Education komen onderzoekers Robert Stratford, Elena Louverdis en Mike Joy eind 2025 tot de conclusie dat het onderwijs nadrukkelijk onderdeel is van de mentale gezondheidsproblemen onder scholieren en studenten. Ze beschrijven vier valkuilen waarin door veel onderwijsinstellingen wordt getrapt, die ze samenvatten onder de noemer miserable pedagogies:

1) onderwijs dat actief bijdraagt aan de factoren die klimaatproblematiek veroorzaken,
2) onderwijs dat de klimaatproblematiek ontwijkt,
3) onderwijs dat pretendeert dat de klimaatproblematiek kan/zal worden opgelost door technologie,
4) onderwijs dat klimaatverandering wel agendeert, maar vervolgens geen constructief handelingsperspectief geeft.

Scholieren en studenten voelen haarfijn aan dat een goed leven met een goede baan anno 2026 geen vanzelfsprekenheden meer zijn, en het ontbreekt hen aan middelen om vaardig met dit gegeven om te gaan. Het ontbreekt hen aan agency. Agency is een lastig eenduidig te vertalen term. Ik hanteer de beschrijving: het vermogen om zelfstandig te kunnen handelen en vaardig invloed uit te kunnen oefenen op het levensbestaan. Je kunt het ook levensbestaanleiderschap noemen, oftewel: actief en constructief leiding kunnen geven aan je persoonlijke en professionele levensbestaan in een wereld die volop in verandering is.

Het goede nieuws is dat er methoden beschikbaar zijn waarmee we dit vermogen bij jongeren kunnen ontwikkelen. Hierbij staat de wereldgerichte pedagogiek van professor Gert Biesta centraal. Bij de wereldgerichte aanpak houden we de wereld niet zoveel mogelijk buiten de school, maar is alles er juist op gericht om scholieren en studenten de wereld zoveel mogelijk te laten ontmoeten en hen hiermee te leren hoe zij daarin een constructieve positie kunnen innemen. De wereld is als het ware de leraar. De focus ligt op het ontwikkelen van zelfstandigheid, waarmee scholieren en studenten zelfkritisch kunnen denken, zelfbewust in de wereld kunnen staan en zelfvaardig kunnen handelen.   

In de afgelopen 2 ½ jaar heb ik bij Hogeschool Windesheim als programmamanager AGENCY! mogen experimenteren met wereldgericht onderwijs en met eigen ogen gezien dat we scholieren en studenten verandervaardig handelingsperspectief kunnen leren. We kunnen scholieren en studenten leren dat zij middels hun aanstaande beroepsbeoefening de wereld ten positieve kunnen veranderen. We kunnen hen leren dat een baan niet alleen een manier is om individueel inkomen te verwerven, maar ook een potentiële kans om maatschappelijk van betekenis te zijn. En het mooie daarvan is dat het werken aan-de-wereld-in-de-wereld door studenten als een verrijking wordt ervaren. Het geeft hen voldoening en vervulling. Het begeestert. Het geeft zin. Het is het antidotum tegen gevoelens van onveiligheid, uitzichtloosheid, machteloosheid en hopeloosheid.

Ik wil mijn onderwijscollega’s in den lande daarom oproepen om het nieuwe schooljaar 2026 – 2027 tot het schooljaar van de waarheid uit te roepen en ruimte te creëren voor heilzame en hoopvolle pedagogieën waarin het werken aan de wereldgerichtheid, verandervaardigheid en toekomstbehendigheid van onze scholieren en studenten centraal staat. Onze jongeren hebben meer dan alleen een goede beroepsopleiding, behoefte aan kennis en kunde om de wereld met zelfvertrouwen te betreden.

Kees Klomp schreef een 118 pagina’s tellende praktijkpaper over 2 ½ jaar agency onderwijs die gratis beschikbaar is via de Windesheim-website.