Het probleem is dat we allemaal neoliberalen zijn

Ons beeld van de kiezer die radicaal rechts stemt, klopt niet. Dat betoogt politicologe Catherine de Vries in haar boek De symfonie van onvrede, over de opmars van radicaal rechts in Europa. Ze laat zich daarbij leiden door gesprekken met haar eigen - overleden- vader, een keurige boer en CDA-stemmer uit het oosten van het land, die overstapte naar de PVV. Zaterdag zette ze tijdens een lezing in de Rotterdamse boekhandel Donner haar bevindingen in grote lijnen uiteen. Zondag zat ze bij Buitenhof en ze gaf interviews aan onder meer het AD en Nrc.

Het is een interessant betoog dat aansluit bij het concept van de ‘verweesde burger’ dat Pim Fortuyn lanceerde. Het komt er op neer dat de burger zich in de steek gelaten voelt, met name door de overheid. Er is niets meer waar je op kunt rekenen, het sociale weefsel is vernietigd. Dat leidde bij haar vader tot grote teleurstelling. Hij stemde PVV om zoals hij zelf zei “het CDA een lesje te leren”.

De Vries constateert dat de rechtse populisten die onvrede verzilveren door migranten er de schuld van te geven. Maar dat wil niet zeggen dat haar vader zich liet drijven door racistische motieven. Ze rekent af met het in de media populaire beeld dat de PVV-aanhang bestaat uit voormalige linksstemmers. In werkelijkheid komt de aanwas vooral bij VVD en CDA vandaan. Linkse kiezers moeten er weinig van hebben. Daarom werkt het ook niet als linkse partijen op advies van hun rechtervleugel de thema’s van extreemrechts overnemen. Dat zie je in Engeland waar zo’n poging door Starmer desastreus uitpakt en de kiezers weghollen. Maar ook in het veel aangehaalde Denemarken waar de sociaaldemocraten de PVV politiek overnemen en door bijzondere omstandigheden een keer goed scoorden maar nu zijn weggevaagd.

Dat imiteren heeft ook geen zin volgens De Vries omdat de onvrede niet voortkomt uit de migratie maar uit het verdwijnen van buslijnen, de schaalvergroting van ziekenhuizen, de fusies van gemeenten. Alles bij de overheid en het bedrijfsleven staat sinds enige decennia in het teken van efficiëntie maar de mens is nu eenmaal geen efficiënt wezen. Het voortdurende streven naar efficiëntie doodt ook het menselijke, betoogt ze.

Ze zei het zaterdag niet expliciet maar de maatschappelijke verwoesting is een direct gevolg van het heersende neoliberalisme. Het is er zelfs een doelstelling van. Een van de beroemdste uitspraken van Margaret Thatcher luidt ‘there is no such thing as society’, oftewel: er bestaat niet zoiets als de samenleving. Thatcher wilde het denken in de samenleving als concept, als idee van hoe we met elkaar omgaan en van elkaar afhankelijk zijn, vernietigen. Dat is aardig gelukt. We zijn, mede geholpen door Big Tech, op grote schaal veranderd in eenzame zielen die langs elkaar heen leven.

Het raadsel blijft natuurlijk waarom linkse partijen daar geen antwoord op hebben. Volgens De Vries komt dat onder meer doordat centrumlinkse partijen met hun ‘derde weg’ veel neoliberale maatregelen hebben overgenomen. Dat is de kritiek die meestal klinkt, maar dat verklaart niet waarom linkse partijen die dat niet deden, zoals in Nederland de SP, er ook niet in slagen kiezers voor zich te winnen. En waarom het afzweren van het neoliberalisme, zoals door Progressief Nederland, geen effect heeft.

Ze vertelde het niet maar al luisterend naar De Vries begon tot me door te dringen waar het probleem zit voor links. De kiezer heeft weliswaar een afkeer van de gevolgen van het neoliberalisme maar denkt zelf, vaak zonder het te weten, ook langs neoliberale lijnen. En niet alleen de rechtse stemmer.

Over ideologie wordt veelal gepraat als een overtuiging die je kiest en net zo makkelijk kunt inruilen. Dat is, hoe ironisch, een neoliberale manier van denken waarin alles en iedereen wordt gereduceerd tot product. In werkelijkheid zit een ideologie diep in je ziel, doorleef je die. Je kunt een dominante ideologie daarom ook niet zomaar afschudden, zelfs al wil je dat. Een dergelijk besef past dan weer niet in de neoliberale ideologie want volgens die manier van denken is alles juist slechts een individuele keuze. Volg je me nog? Het is ingewikkeld want het grijpt allemaal in elkaar en precies dat houdt de boel in stand. Maar dit is wat ik wil zeggen: we zijn ongemerkt allemaal neoliberalen geworden, zelfs als we er niet in willen geloven. En voor de commenters die gaan roepen ‘ik niet!’, alvast ‘ok, dan heb ik het niet over jou’.

Laat me twee voorbeelden geven waarom radicaal rechts zoveel garen spint bij de heersende neoliberale manier van denken en de bestrijding daarvan zo lastig is. Het belangrijkste ingrediënt van het neoliberalisme is dat alles en iedereen met elkaar moet concurreren. Voortdurend moet je alles bevechten op een ander. Het extreemrechtse credo “ze pikken onze banen, onze huizen, in” sluit daar naadloos op aan. De migrant wordt vooral als concurrent gezien, op alle niveau’s.

Een ander dogma van het neoliberalisme is dat iedereen gelijk is en alles het gevolg van eigen keuzes. Als je zo denkt, kan er in jouw ogen geen institutioneel racisme bestaan want dan zou het dogma niet meer kloppen. Racisme staat immers haaks op gelijkheid. Dus ontken je het liever. Links doet dat niet want bij links is gelijkwaardigheid een streven, bij neoliberaal rechts daarentegen een gegeven. Dat verklaart de laconieke houding van die laatsten: waarom zou je in hemelsnaam moeten streven naar iets dat er al is?

Let wel, ik heb het over overtuigingen waar heel veel mensen in geloven, ook al hebben ze nog nooit van neoliberalisme gehoord en hebben ze geen idee van wat het is. Dat kenmerkt een dominante ideologie. Ik merk dat zelfs bij mezelf. Hoe ik impulsief al snel denk bij bijvoorbeeld het aanschouwen van individuele rampspoed ‘het zal wel je eigen schuld zijn, je zult wel de verkeerde keuzes gemaakt hebben’. Het aantrekkelijke van die manier van denken is namelijk ook dat jij nergens verantwoordelijk voor bent, behalve voor jezelf.

Snap je nu waarom de teleurgestelden die vanuit deze manier van denken niet kunnen zien waar de ellende vandaan komt? Ze zijn alleen verantwoordelijjk voor wat ze zelf doen, menen ze, en zien niet dat die manier van denken onderdeel is van het probleem. Waardoor ze de oorzaak gemakkelijk toeschrijven aan zaken buiten henzelf, waar ze niks mee te maken hebben, van migranten tot een elite.

Dat is allemaal het resultaat van een ideologie als beton, waar je amper doorheen kunt dringen. Als links duurzaam kiezers wil winnen moet het dat wel doen. Die ideologie verdringen, mensen het besef bijbrengen dat we in hetzelfde schuitje zitten, dat niemand een eiland is. Het collectieve gevoel terugbrengen. Het vereist er eindeloos op hameren. Dat wordt ook wel geprobeerd maar gek genoeg nogal onbeholpen en voornamelijk in negatieve zin met kreten als “niemand is vrij totdat iedereen vrij is” of “wie zwijgt is medeplichtig” waardoor het ook nog eens jouw schuld is. En bij welke manier van denken sluit dat aan? Precies, ook dat past in de geest van het neoliberalisme. Jouw keuze, jouw schuld. In plaats van onze keuze, onze verantwoordelijkheid. Vandaar dat ik zeg dat we zonder het beseffen allemaal neoliberalen zijn geworden.

Ik vermoed dat als je er in wilt slagen het collectief te promoten je de boodschap wellicht beter wat optimistisch kunt brengen, Bijvoorbeeld: “alleen samen kunnen we winnen”. Zonder elkaar valt er niets te bereiken. Dat klinkt misschien simpel maar vergis je niet, het duurde tientallen jaren voordat het neoliberalisme aansloeg en zich in de hoofden van mensen nestelde. Zoveel tijd hebben we nu niet.