Het post-illiberale trilemma van Hongarije

Toen Viktor Orbán zich in 2009 voorbereidde op de machtsovername, schetste hij een gedurfde strategie voor zijn achterban: om de controle te grijpen en te behouden waren drie elementen onontbeerlijk – geld, ideologie en stemmen. Deze logica bleef gedurende zijn zestienjarige ambtstermijn de hoeksteen van zijn landsbestuur.

Zijn economische beleid bevoordeelde expliciet een geprivilegieerde toplaag en stimuleerde rent-seeking (het jagen op economische rente ten koste van de samenleving), in plaats van tegemoet te komen aan de werkelijke ontwikkelingsbehoeften van het land. Het belastingstelsel en de sociale zekerheid werden zo hervormd dat langdurige partijloyalisten er de vruchten van plukten. Onder de dekmantel van het 'illiberalisme' herdefinieerde Orbán een eeuwenoud systeem; hij promootte de concentratie van de macht en een ideologische inmenging van de staat, wat in schril contrast staat met de Europese liberale democratie. Deze strategie smoorde het maatschappelijk debat en marginaliseerde critici systematisch door hen te bestempelen als staatsvijanden.

In de loop der jaren bouwde hij een geducht media- en propagandacorps op dat onophoudelijk de polariserende boodschappen van de partij verspreidde. Na zijn machtsovername in 2010 viel het Hongaarse democratische constitutionele raamwerk binnen drie jaar uiteen. Gesterkt door een meerderheid van 67 procent in het parlement voerde Fidesz een nieuwe Grondwet en ondersteunende wetgeving in die Orbáns greep op de staat institutionaliseerden. Door de oppositie te verstikken, de vrije media te beknotten en het maatschappelijk middenveld te demoniseren, stelde hij zijn bewind gedurende ruim anderhalf decennium veilig.

Een aanzwellende golf van publieke onvrede – aangewakkerd door zijn onverzadigbare machtshonger, een agressieve buitenlandse politiek en een kwakkelende economie – heeft de Hongaren nu eindelijk verenigd en de weg vrijgemaakt voor een politiek alternatief. Op 12 april 2026 slaagde Péter Magyar, een voormalige Fidesz-intimus, erin een partijoverstijgende anti-Orbán-coalitie te mobiliseren om hem uit de macht te ontzetten.

Magyar heeft zich gecommitteerd aan het herstel van de pluriforme Europese democratie en het ter verantwoording roepen van degenen die hun macht hebben misbruikt. Ondanks een parlementaire meerderheid en aanzienlijke publieke steun staat hij voor immense uitdagingen. De erfenis van het Orbán-regime omvat een stagnerende economie vol structurele problemen, falende publieke diensten, een inefficiënte en kostbare bureaucreatie, een Grondwet die daadkrachtig bestuur belemmert, diepgewortelde corruptie en een verdeelde bevolking. Veel sleutelfiguren binnen het staatsapparaat blijven loyaal aan Orbán, wat een directe bedreiging vormt voor de hervormingsplannen van de nieuwe regering.

Om deze urgente uitdagingen het hoofd te bieden, is Magyar van plan de staatsregering door te lichten en tal van ambtenaren te vervangen. Dit is niet louter een kwestie van vertrouwen; het vereist een fundamentele omslag in de filosofie achter het openbaar bestuur en de publieke dienstverlening. Nu de fundamenten voor de democratische transitie vorm krijgen, stuit de nieuwe regering dagelijks op hindernissen.

Geld
De eerste doorslaggevende stap richting effectief bestuur is het reanimeren van de stagnerende Hongaarse economie, die gebukt gaat onder zware schulden. Een harde voorwaarde hiervoor is het vlottrekken van de 16 miljard euro aan EU-fondsen voor Hongarije, die momenteel zijn bevroren wegens schendingen van de rechtsstaat. Het voldoen aan de gestelde criteria moet de prioriteit zijn van het nieuwe parlement, in het bijzonder met het oog op de naderende deadline van 31 august 2026 voor de herstel- en veerkrachtfaciliteit (RRF). Toegang tot deze middelen is cruciaal om de chaotische begroting die van het vorige bestuur is geërfd te saneren. Dit zal Magyar in staat stellen het begrotingstekort terug te dringen, groei te stimuleren en een hervormingsprogramma te lanceren dat de basis legt voor een competitief economisch beleid.

In de nasleep van de val van de Fidesz-regering is het aanpakken van de ongebreidelde corruptie – die Hongarije de afgelopen tien jaar jaarlijks minstens 1 tot 3 procent van het bbp heeft gekost – onvermijdelijk. Het nieuwe Nationale Agentschap voor Vermogensherstel en -bescherming zal zich richten op het onderzoeken van de ernstigste zaken. Hoewel de resultaten van dit agentschap aanvankelijk wellicht symbolisch zullen lijken, zal het stimuleren van transparantie een wezenlijke impact hebben op het economisch herstel.

Ideologie
Het herstel van de democratie valt of staat met de toegang tot betrouwbare informatie. Het ontmantelen van de Fidesz-staatspropagandamachine en het heroprichten van een vrije publieke ruimte is essentieel. Hoewel het herstellen van de neutraliteit van de publieke omroep een hoofddoel is voor de Tisza-partij, zal dit niet eenvoudig zijn. Is de publieke omroep een essentieel publiek goed? Zo ja, is dat voornamelijk nog een kwestie van lineair uitzenden in een tijd waarin veel demografische groepen traditionele media de rug toekeren? En kunnen onafhankelijke marktplatforms die kwaliteitsjournalistiek leverden, in dit nieuwe landschap worden geïntegreerd? Zelfs nu de Europese Verordening inzake mediavrijheid (EMFA) richtlijnen biedt, is een stevig publiek debat noodzakelijk.

Het abrupte stopzetten van overheidsadvertenties zal ingrijpende gevolgen hebben voor de talloze propagandakanalen die voorheen werden aangestuurd door het kabinet van de premier. Daarnaast zullen de diverse onderzoeksinstituten, denktanks, musea en educatieve centra die de illiberale ideologie uitdroegen, te maken krijgen met forse bezuinigingen op hun publieke financiering. Het Mathias Corvinus Collegium (MCC), dat beschikt over 1,5 miljard euro aan vermogen dat afkomstig is uit publieke middelen, kan mogelijk via private donaties blijven voortbestaan, zelfs als de overheid haar steun intrekt.

Stemmen
De regering-Magyar belooft daadkrachtig op te treden om het illiberale systeem af te breken en de rechtsstaat te herstellen. Centraal in deze inspanningen staat een onverbiddelijke strijd tegen corruptie. Recente amendementen op de Grondwet beperken de ambtstermijn van de premier tot maximaal twee termijnen en garanderen dat Hongarije zich aansluit bij het Europees Openbaar Ministerie (EOM).

Dit zijn kritieke stappen, maar het opbouwen van een onafhankelijke rechterlijke macht en een robuust systeem van checks and balances zal langdurige inspanning vergen. Een vroege beproeving is het afzetten van Tamás Sulyok, de aan Orbán loyale president die in 2024 werd gekozen. Hoewel zijn eerdere politieke activiteiten hem de-legitimeren, is zijn huidige positie juridisch stevig verankerd.

De regering-Magyar moet laveren door het 'post-illiberale trilemma', dat drie conflicterende doelen voorschrijft: het snel terugdraaien van de schade van het illiberale bestuur, het voorkomen van een heropleving van het populisme, en het strikt naleven van de constitutionele normen. Het succesvol balanceren van snelheid, efficiëntie en rechtmatigheid is essentieel voor de her-democratisering van Hongarije. Het grote publieke vertrouwen in de beweging van Magyar biedt echter een krachtige kans voor democratische vernieuwing en bewijst dat een levensvatbare weg terug naar de democratie binnen handbereik ligt.

Zsuzsanna Szelényi is expert op het gebied van buitenlands beleid en auteur van ‘Tainted Democracy: Viktor Orbán and the Subversion of Hungary’.