Het hypocriete zwijgen over Iran

De Iraanse bevolking is moedig. Wie in Iran protesteert, speelt niet met woorden of symbolen, maar werkelijk met zijn leven. Toch gaan mensen de straat op. Niet zoals in Nederland met veelal bedekte gezichten. In de openheid, met een roep om support. Wat zich in het huidige Iran en prachtig oude Perzië afspeelt verdient Westerse aandacht en steun. 

Het gaat al jaren om meer dan alleen economie en inflatie. Vrouwen zetten hun hoofddoek af. Jongeren roepen slogans die verboden zijn. Ze willen in vrijheid leven. Dit is verzet, in de meest letterlijke betekenis van het woord. Het antwoord van het regime is helaas voorspelbaar en hard. Demonstraties worden uiteengeslagen, mensen verdwijnen in gevangenissen, angst als het dominante goddelijke bestuursmiddel. Iran laat zien hoe een staat religie blijft inzetten om totale controle af te dwingen. Over lichamen, over relaties, over taal, over cultuur en zelfs over denken. Zo wordt geloof misbruikt als instrument van macht in handen van mannen met baarden. Geen God die dit wil. Mensen maken de wereld.

Het is pure onderdrukking van een volk. Van een prachtig land met een benoemswaardige historie. Iran staat niet op zichzelf. In Afghanistan en andere islamitische theocratieen zien we dezelfde onvrijheiden in dictaturen met een geloofsaus. Ook het wegduiken van het Westen. Overgevoeligheid en daarom zogenaamd genuanceerd spreken. Bij andere kwesties met schendingen van mensenrechten wordt er geschreeuwd.

In het Westen voelen we ons immers ongemakkelijk. Vanwege de geschiedenis met kolonialisme, imperialisme en slavernij. En omdat het om islam en moslims gaat. Bij andere landen met autocratische regimes en schendingen van mensenrechten zijn Westerse politici en activisten luider en duidelijker in hun afkeuring en optreden. Denk aan Rusland, China, Israël en de Verenigde Staten.

Van buitenaf komt er weinig steun voor het Iraanse volk. Zogenaamd omdat het een conplexe kwestie betreft. Of is het Westen misschien gewoon wat hypocriet en wil het niet verder gaan dan sancties? Die trouwens voornamelijk burgers hard treffen. De Verenigde Staten beperken zich tot verklaringen. Europa volgt met dezelfde zorgelijke woorden, ontdaan van consequenties. Israël handelt alleen wanneer het direct om de eigen veiligheid gaat. Het Westen kijkt toe, weegt belangen af - loopt op religeuze eieren - en besluit dat even niets doen de veiligste optie is. 

Mensenrechten zijn belangrijk, zolang ze geen al te grote prijs hebben. Dat wegkijken is geen tijdelijk falen, maar een Westers patroon. De Islamitische Republiek is niet uit het niets ontstaan. De opkomst en terreur van ayatollah Khomeini was niet alleen het resultaat van interne Iraanse dynamiek, maar ook juist van Westerse misrekeningen. Westerse regeringen onderschatten zijn radicalisme en zagen hem als een tijdelijke figuur, iemand die na de val van de sjah wel weer zou verdwijnen. Sommigen zagen zelfs een bruikbaar tegenwicht tegen Sovjetinvloed in de regio. Tegelijkertijd had datzelfde Westen decennialang de sjah gesteund. Niet omdat hij een rechtvaardig leider was, maar omdat hij betrouwbaar en nuttig leek voor Westerse belangen. 

Slechte inlichtingen, naïef geloof in beheersbaarheid en een fundamenteel onbegrip van religieus fundamentalisme maakten zo de weg vrij voor een theocratisch regime dat zich vervolgens volledig tegen het Westen en de eigen burgers keerde. De huidige onderdrukking in Iran is dus niet alleen een binnenlands drama, maar ook een erfenis van weer eens foute Westerse keuzes. We hebben een ereschuld jegens het Iraanse volk.

Als we eerlijk kijken dan bracht juist ook het vrije Westen, dat zichzelf graag presenteert als verdediger van vrouwenrechten, seksuele vrijheid en minderheden, de fundamentalisten aan de macht en zwijgen zij nu het hardst. Dat blijft opvallend, deze terughoudend. In Iran worden homo’s geëxecuteerd, vrouwen mishandeld en etnische en religieuze minderheden structureel onderdrukt, er is een bezetting van het land.  Toch is de verontwaardiging nogal selectief. Te complex, klinkt het en te gevoelig. Bang om beschuldigd te worden van Westers moralisme of imperialisme en zodoende is kritiek op islamitische staten gering. In de poltiek, in praatprogramma's en zo zien we geen massale protesten op straat.

De antikoloniale reflexen winnen het van de morele principes. Rusland en Israël als belichamingen van het kwaad zien is de makkelijke weg. Over religeuze staten met een andere monotheïstische voorkeur wordt gezwegen. Te lastig. Islamistisch autoritarisme wordt niet zelden gerelativeerd, soms zelfs impliciet verdedigd. Het resultaat is dat mensen de slachtoffers zijn, ze verdwijnen door onderdrukking op basis van theorieën van vooral mannen die de macht hebben.

Ook academische en diplomatieke kringen dragen hier verantwoordelijkheid. In universiteiten en beleidsstukken wordt repressie vaak omschreven in termen van ‘context’ en ‘complexiteit’. Maar even aankijken en laten we de economische, geopolitieke en andere belangen veilig stellen. Duidelijke morele oordelen gelden als simplistisch, een stellingname zou naïef zijn. Zo verandert intellectuele voorzichtigheid in morele verlamming en in een vorm van lafheid. Wat nuance heet, is in de praktijk vaak een slecht excuus om geen positie in te nemen.

Het Westen is niet zozeer bang om fout te handelen, maar om de prijs te betalen van juist handelen. Principes gelden zolang ze comfortabel zijn. Zodra ze risico’s met zich meebrengen - economisch, diplomatiek of strategisch - worden ze flexibel geïnterpreteerd of tijdelijk opgeschort. Stabiliteit weegt zwaarder dan gerechtigheid. En geen gedoe met autocratische moslimstaten in een moderne wereld waar religie nog steeds uiterst gevoelig ligt. Zeker in landen met veranderende demografie en veel etniciteiten.

De moed van de Iraniërs maakt dat contrast pijnlijk zichtbaar. Mensen zonder macht riskeren alles. Staten, instellingen en bewegingen met invloed kiezen voor rust, reputatie en vooral het zwijgen.  Dat is geen toeval, maar een keuze. De straat opgaan en protesteren, maar wel selectief.

De geschiedenis zal niet alleen onthouden wie zich verzette tegen onderdrukking, maar ook wie wegkeek terwijl het gebeurde. Zolang het Westen blijft uitleggen waarom niets doen verstandig is, blijven woorden over waarden leeg. Alle dictaturen zijn fout, maar sommigen iets fouter en makkelijker om aan het kruis te nagelen.

De vraag is niet of de situatie complex is, dat is ze altijd. De vraag is of morele principes en mensenrechten nog iets betekenen wanneer ze ongemakkelijk worden. Voor de Iraniërs die nu de straat op gaan, is die vraag al beantwoord. Soms en vaak zijn mensen met moed nodig om vrijheden te verdedigen. Door niet te zwijgen en ook op te treden met zonodig hardere middelen.

Het zou niets uit moeten maken of een dictatuur fascistische, communistische, orthodox joodse/christelijke of fundamentalische moslim roots heeft. Onderdrukte mensen (en dieren) hebben behoefte aan bondgenoten en interventies met een palet aan middelen. Er is een vrijheid te verdedigen en te winnen.