Het geliefde zusje van Big Brother

Een kleine 20 jaar geleden werkte ik aan een voorstudie voor rekeningrijden. Het ging om de kantoorautomatiseringskant van rekeningrijden. Dat bleek eigenlijk prima te realiseren omdat het veel overeenkomsten had met hoe telecombedrijven werkten. Uiteraard zat ook de privacykant in de IT voorstudie, zoals een afgeschermde omgeving waar alleen autobezitters de details van hun ritten konden bekijken. Veel mensen hebben immers ritten die hij of zij niet aan de grote klok wil hangen. Wie van dat idee schrikt herinner ik graag aan dagelijkse telefoontjes en appjes naar personen die hij of zij ook liever niet aan de grote klok hangt. Maar die toch niet echt geheim zijn.

Net als de gegevens van je telefoon of andere digitale sporen gaat rekeningrijden ook voor een kritisch deel over Big Brother, die over je schouders kan meekijken mocht hij dat willen en mochten wij dat toestaan. Hier zou ik een hele verhandeling kunnen schrijven over het belang van een betrouwbare overheid, wat ik de lezer bij deze bespaar.

In 2008 was rekeningrijden als geheel nog te hoog gegrepen. Maar het was ook destijds zeker geen sciencefiction. Daarvoor was de ontwikkeling van GPS-toepassingen en -software in auto’s al veel te ver gevorderd. Maar die technologie had nog wat verbeteringen door te maken voor het echt betrouwbaar kon. Anno 2026 is de technologie zeker ver genoeg..

Dat rekeningrijden op zich geen dom idee was stond ook in 2008 als een paal boven water. Auto-, motor-, en vrachtverkeer leggen een flink beslag op de publieke ruimte. En dan bedoel ik niet alleen het asfalt dat ons land doorkruist, het verstorende straatlicht, de kosten om dat te onderhouden en die het grootste deel van de dag nutteloos leeg staan. Ik bedoel ook de 'ruimte' die het qua lawaai claimt, qua vervuiling die wij allemaal inademen, kosten voor gezondheidszorg en de gezonde jaren die het wegsnoept van mensen die in de buurt van wegen wonen. Doe alle gemotoriseerde verkeer een dag weg en Nederland verandert in een heel ander, en in sommige opzichten beter, land. Als we stikstof/methaan als probleem zien, kan gemotoriseerd verkeer niet achterblijven.

Veel Nederlanders zien autorijden helaas als een recht, te vergelijken met hoe rokers roken zien. Compleet met een verplichting voor de overheid om het te faciliteren en een verplichting voor omwonenden om de nadelen te incasseren. De oorlog in Iran maakt die kronkel extra duidelijk. De oorlog zorgde voor minder aanvoer van olie. Daarmee nam de schaarste toe en gingen de prijzen van bijvoorbeeld benzine en diesel omhoog. Dat was een volstrekt voorspelbare reactie. De logische consumentenreactie zou zijn om minder te consumeren en tot op zekere hoogte de pijn te nemen. Pogingen om die prijs voor de consument te verlagen, zoals in Duitsland gebeurde, zorgde er alleen maar voor dat de vraag zich niet aanpaste aan het afgenomen aanbod. Dat de Nederlandse overheid niet hetzelfde deed als de Duitse leverde boosheid op bij veelrijders maar was eigenlijk gewoon gezond verstand. Dat andere belangrijke oliegebaseerde producten zoals medicijnen, verf en plastics niet dezelfde oproep tot kostenverlaging kregen was veelzeggend.

Wie een iets modernere auto heeft, ziet dat de technologie inmiddels veel meer kan dan nodig is voor enkel rekeningrijden. Auto's weten tegenwoordig hoe hard je mag rijden. Ze kunnen je aan het einde van een rit bijvoorbeeld vertellen hoeveel boete je had gekregen als je hele rit was gemonitord door de politie. Het inbouwen van een functie die je auto nooit te hard laat rijden is zo simpel dat het ontbreken ervan een heus raadsel is. In theorie kan, hou je vast, je auto aan het einde van de rit een bericht naar justitie sturen om te vertellen welke bekeuringen naar de bestuurder moeten worden gezonden. En ja, mijn persoonlijke favoriet, ook voor bumperkleven kan direct een nota worden verzonden. Een moderne auto heeft alles in zich om het strenge zusje van Big Brother te zijn.

Ik vermoed dat sommige lezers het inmiddels dun door de broek loopt? Het idee dat je auto een verlengstuk voor de overheid wordt, moet voor velen de start van een spannend Stephen King verhaal zijn. En toch zie ik voordelen die de nadelen overstijgen. Ik rij bijvoorbeeld niet erg veel en wil dat graag terug zien in de vaste kosten die ik betaal. Met rekeningrijden kan het.

Ik rij nauwelijks in de spits en van mij hoeft er dus geen asfalt bij. Laat de spitsrijders daar maar voor betalen wat kan met rekeningrijden. Ik doe mijn best om niet te snel te rijden. Mijn elektrisch autootje, die ik volledig laad met zonnepanelen, staat normaal gesproken op Eco waardoor hij max 100 kan. Ik rij overal netjes de maximale snelheid en erger me aan bumperklevers die vinden dat 100 op een 2-baans autoweg te traag is. Ik zie teveel bloemen langs de kant van de weg om slachtoffers van ongelukken te herdenken. Ik zie teveel aanpassingen aan wegen die alleen bedoeld zijn om hardrijders af te nemen. Op warme zonnige dagen beheerst de uitstoot van auto's de luchtkwaliteit ook voor mensen die bijvoorbeeld in de frisse lucht willen fietsen. Rekeningrijden kan veel mogelijkheden bieden om in te grijpen in gedrag van mensen en moderne autofuncties kunnen het gedrag ten aanzien van autorijden echt veranderen.

Rekeningrijden en 'aanverwanten' invoeren is een kwestie van lange adem en kan het best Europees vanaf fabriek worden gedaan. Een goede eerste stap zou zijn om autofabrikanten te verplichten om een 'rapport'-functie aan te brengen. Alle sensoren, rekenkracht en de meeste benodigde data zijn al in de auto aanwezig. Laat de functie slecht rijgedrag melden aan de chauffeur en aan het einde een cijfer uitdelen. Indien gewenst kan een rapportje naar de eigenaar van de auto worden gemaild (wat veel vaders en moeders een nuttige functie zullen vinden).

Voor nu zullen veel mensen dat soort informatie negeren, maar het is een eerste stap naar beter en de overheid zou dit soort informatie geanonimiseerd bij onderhoudsbeurten kunnen verzamelen om ervan te leren. En ook daar hoef je niet van te schrikken want bedrijven als Google en Meta weten meer van de gemiddelde gebruiker dan die gebruiker van zichzelf weet. Zelfs over de reizen die hun klanten maken.

Ik begrijp heel goed dat mensen met stijgende onrust het voorgaande lezen. Maar autorijden heeft een gigantische impact op ons land. Er over nadenken of het ook beter kan is wel het minste wat we moeten doen. De technologie maakt verbetering allang mogelijk tegen zeer geringe meerkosten. Dus waarom zouden we het niet doen?